Zaburzenia gospodarki lipidowej, określane również jako dyslipidemia, dotyczą nieprawidłowych stężeń lipidów i lipoprotein we krwi. Mogą obejmować zarówno podwyższone, jak i obniżone wartości poszczególnych frakcji. Choć często przez długi czas nie powodują objawów, należą do czynników ryzyka rozwoju miażdżycy i związanych z nią chorób sercowo-naczyniowych, w tym zawału serca czy udaru mózgu. Zrozumienie istoty zaburzeń lipidowych, ich przyczyn oraz sposobów rozpoznawania i leczenia jest istotnym elementem profilaktyki zdrowotnej.
Co kryje się pod pojęciem zaburzeń lipidowych?
Lipidy, czyli tłuszcze, pełnią w organizmie wiele funkcji. Uczestniczą m.in. w budowie błon komórkowych, produkcji hormonów oraz magazynowaniu energii. Wśród parametrów ocenianych w badaniach gospodarki lipidowej znajdują się przede wszystkim cholesterol całkowity, cholesterol LDL, cholesterol HDL oraz trójglicerydy. Ich stężenia dostarczają informacji o gospodarce lipidowej organizmu i są uwzględniane przy ocenie ryzyka sercowo-naczyniowego.
Dyslipidemia może przyjmować różne postacie:
- hipercholesterolemia – charakteryzuje się podwyższonym poziomem cholesterolu całkowitego i/lub cholesterolu LDL (tzw. "złego" cholesterolu). Podwyższone stężenie LDL sprzyja odkładaniu się cholesterolu w ścianach naczyń i powstawaniu blaszek miażdżycowych,
- hipertriglicerydemia – polega na podwyższonym stężeniu trójglicerydów. Przy bardzo wysokich wartościach może wiązać się ze zwiększonym ryzykiem ostrego zapalenia trzustki,
- dyslipidemia aterogenna – charakteryzuje się jednoczesnym podwyższeniem trójglicerydów, obniżeniem cholesterolu HDL i obecnością małych, gęstych cząsteczek LDL. Taki profil lipidowy wiąże się ze zwiększonym ryzykiem rozwoju zmian miażdżycowych,
- obniżony poziom cholesterolu HDL – niski poziom HDL może współwystępować z innymi nieprawidłowościami lipidowymi i być uwzględniany przy ocenie ryzyka sercowo-naczyniowego.
Skąd biorą się nieprawidłowości? Przyczyny zaburzeń lipidowych
Przyczyny zaburzeń lipidowych są zróżnicowane i mogą wynikać ze współdziałania wielu czynników. Wyróżnia się zaburzenia pierwotne, związane m.in. z uwarunkowaniami genetycznymi, oraz wtórne, pojawiające się w przebiegu innych chorób, pod wpływem niektórych leków lub w związku ze stylem życia.
1. Czynniki genetyczne – niektóre zaburzenia gospodarki lipidowej mają podłoże dziedziczne. Przykładem jest hipercholesterolemia rodzinna, w której zmiany genetyczne prowadzą do podwyższonego poziomu cholesterolu LDL już od młodego wieku. Nieprawidłowe wartości lipidów mogą w takich przypadkach występować również u osób dbających o sposób żywienia i aktywność fizyczną.
2. Czynniki środowiskowe i styl życia:
- dieta bogata w tłuszcze nasycone i trans – sposób żywienia oparty w dużej mierze na wysoko przetworzonej żywności oraz produktach zawierających znaczne ilości tłuszczów nasyconych i trans może wpływać na poziom cholesterolu LDL i trójglicerydów,
- nadwaga i otyłość – nadmierna masa ciała, zwłaszcza otyłość brzuszna, często współwystępuje z dyslipidemią aterogenną, insulinoopornością i cukrzycą typu 2,
- niska aktywność fizyczna – niewystarczająca aktywność fizyczna może wpływać na wartości cholesterolu HDL i trójglicerydów,
- palenie tytoniu i alkohol – palenie tytoniu oraz nadmierne spożywanie alkoholu mogą wpływać na profil lipidowy i całkowite ryzyko sercowo-naczyniowe.
3. Choroby współistniejące i stosowane leki: Zaburzenia gospodarki lipidowej mogą pojawiać się również w przebiegu innych schorzeń lub w związku ze stosowaniem określonych leków. Dotyczy to m.in.:
- cukrzycy, szczególnie typu 2,
- niedoczynności tarczycy,
- przewlekłej choroby nerek,
- niektórych chorób wątroby,
- stosowania określonych leków, np. glikokortykosteroidów.
Jak rozpoznaje się zaburzenia lipidowe?
Zaburzenia lipidowe często nie powodują charakterystycznych objawów. Z tego względu ich rozpoznanie opiera się przede wszystkim na badaniach laboratoryjnych. Objawy kliniczne mogą pojawić się przy znacznych zaburzeniach lipidowych lub być związane z ich powikłaniami.
Do zmian, które mogą towarzyszyć niektórym zaburzeniom lipidowym, należą:
- żółtaki – żółtawe zmiany związane z odkładaniem lipidów, występujące m.in. w okolicy powiek, łokci, kolan lub ścięgien,
- rąbek rogówkowy – jasny pierścień widoczny na obwodzie rogówki, który u młodszych osób może towarzyszyć niektórym zaburzeniom lipidowym,
- ostre zapalenie trzustki – może wystąpić w przypadku bardzo wysokiego stężenia trójglicerydów.
Podstawowym badaniem stosowanym w diagnostyce zaburzeń gospodarki lipidowej jest lipidogram, nazywany również profilem lipidowym. Jest to badanie krwi, które pozwala określić m.in.:
- cholesterol całkowity,
- cholesterol HDL,
- cholesterol LDL,
- trójglicerydy.
W przypadku oznaczenia profilu lipidowego nie zawsze wymagane jest pobranie krwi na czczo. Sposób przygotowania do badania może jednak zależeć od zakresu oznaczeń, wcześniejszych wyników oraz celu diagnostyki.
Kiedy wykonuje się badania w kierunku dyslipidemii?
Badanie profilu lipidowego może być wykonywane zarówno w ramach profilaktyki, jak i u osób, u których występują czynniki zwiększające ryzyko sercowo-naczyniowe. Dotyczy to m.in. osób:
- z rozpoznanymi chorobami układu sercowo-naczyniowego,
- u których stwierdzono zmiany miażdżycowe,
- chorujących na cukrzycę, nadciśnienie tętnicze, otyłość lub przewlekłą chorobę nerek,
- z rodzinnym występowaniem wczesnych chorób sercowo-naczyniowych lub zaburzeń lipidowych, w tym hipercholesterolemii rodzinnej.
Częstotliwość wykonywania badań oraz zakres diagnostyki mogą zależeć od wieku, stanu zdrowia, dotychczasowych wyników i obecności innych czynników ryzyka.
Leczenie zaburzeń lipidowych
Postępowanie w przypadku zaburzeń lipidowych jest dobierane indywidualnie i zależy m.in. od rodzaju nieprawidłowości, wyników badań oraz całkowitego ryzyka sercowo-naczyniowego pacjenta. Może obejmować zmiany dotyczące stylu życia, a w określonych przypadkach również leczenie farmakologiczne.
Zmiany stylu życia jako element postępowania
Sposób żywienia, aktywność fizyczna, masa ciała oraz palenie tytoniu mogą wpływać na gospodarkę lipidową i są uwzględniane w postępowaniu u osób z dyslipidemią.
- Sposób żywienia – w zaleceniach dotyczących diety uwzględnia się m.in. warzywa, owoce, pełnoziarniste produkty zbożowe, ryby oraz tłuszcze roślinne. Zwraca się również uwagę na ograniczenie spożycia tłuszczów nasyconych i trans, cukrów prostych, alkoholu oraz wysoko przetworzonej żywności.
- Aktywność fizyczna – regularna aktywność fizyczna może wpływać na stężenie trójglicerydów, poziom cholesterolu HDL oraz masę ciała. Jej rodzaj i intensywność powinny uwzględniać stan zdrowia oraz możliwości danej osoby.
- Masa ciała – u osób z nadwagą lub otyłością jej zmniejszenie może wpływać na profil lipidowy i inne czynniki ryzyka sercowo-naczyniowego.
- Zaprzestanie palenia tytoniu – jest jednym z elementów postępowania ukierunkowanego na ograniczanie ryzyka sercowo-naczyniowego.
Leczenie farmakologiczne
W zależności od rodzaju zaburzeń lipidowych oraz całkowitego ryzyka pacjenta lekarz może rozważyć leczenie farmakologiczne. Dobór preparatu oraz sposób terapii ustala się indywidualnie.
Do leków stosowanych w leczeniu zaburzeń lipidowych należą m.in.:
- statyny – stosowane przede wszystkim w celu obniżania stężenia cholesterolu LDL,
- fibraty – mogą być stosowane m.in. u pacjentów z podwyższonym stężeniem trójglicerydów,
- ezetymib – ogranicza wchłanianie cholesterolu w przewodzie pokarmowym,
- inhibitory PCSK9 – wpływają na stężenie cholesterolu LDL i mogą być wykorzystywane w określonych sytuacjach klinicznych,
- inne preparaty dobierane w zależności od rodzaju zaburzeń i sytuacji zdrowotnej pacjenta.
Decyzję dotyczącą rozpoczęcia lub zmiany farmakoterapii podejmuje lekarz po ocenie wyników badań, czynników ryzyka oraz stanu zdrowia pacjenta.
Co należy wiedzieć o zaburzeniach lipidowych?
Zaburzenia lipidowe dotyczą nieprawidłowych stężeń lipidów we krwi i mogą zwiększać ryzyko rozwoju chorób układu sercowo-naczyniowego. Często przez długi czas nie powodują charakterystycznych objawów, dlatego istotną rolę w ich rozpoznawaniu odgrywają badania laboratoryjne, przede wszystkim lipidogram.
Postępowanie zależy od rodzaju stwierdzonych nieprawidłowości oraz indywidualnego ryzyka pacjenta. Może obejmować zmiany dotyczące sposobu żywienia, aktywności fizycznej i innych elementów stylu życia, a w określonych przypadkach również farmakoterapię. Zakres diagnostyki i leczenia ustala lekarz na podstawie wyników badań oraz oceny stanu zdrowia pacjenta.
