Insulinooporność oznacza zmniejszoną odpowiedź tkanek organizmu na działanie insuliny. Może przez długi czas nie powodować charakterystycznych objawów, a jej występowanie często wiąże się z innymi zaburzeniami metabolicznymi. Insulinooporność może również poprzedzać rozwój stanu przedcukrzycowego i cukrzycy typu 2.
Na jej rozwój wpływa wiele czynników, m.in. predyspozycje genetyczne, masa ciała, rozmieszczenie tkanki tłuszczowej, poziom aktywności fizycznej oraz niektóre choroby i przyjmowane leki. Ocena gospodarki węglowodanowej nie opiera się przy tym na jednym wyniku badania, lecz wymaga uwzględnienia szerszego obrazu metabolicznego pacjenta.
Czym jest insulinooporność i co dzieje się w organizmie?
Insulina jest hormonem produkowanym przez trzustkę. Uczestniczy w regulacji poziomu glukozy we krwi, m.in. wpływając na jej wykorzystanie przez komórki oraz gospodarkę glukozową w wątrobie.
W przypadku insulinooporności mięśnie, tkanka tłuszczowa i wątroba słabiej odpowiadają na działanie insuliny. Organizm może początkowo kompensować tę sytuację poprzez zwiększone wydzielanie hormonu. Dzięki temu stężenie glukozy może przez pewien czas pozostawać w zakresie, który nie wskazuje jeszcze na cukrzycę.
Jeżeli zaburzenia gospodarki węglowodanowej postępują, stężenie glukozy może stopniowo wzrastać. U części osób może wówczas rozwinąć się stan przedcukrzycowy, a w dalszej perspektywie także cukrzyca typu 2.
Insulinooporność nie jest jednak równoznaczna ani ze stanem przedcukrzycowym, ani z cukrzycą. Są to powiązane, ale odrębne pojęcia, dlatego ocena powinna uwzględniać wyniki badań oraz inne czynniki związane ze stanem zdrowia.
Co sprzyja rozwojowi insulinooporności?
Nie istnieje jedna przyczyna insulinooporności. Jej rozwój jest związany z wieloma czynnikami metabolicznymi, środowiskowymi i genetycznymi.
Do czynników związanych z większym prawdopodobieństwem występowania insulinooporności należą m.in.:
- nadwaga i otyłość, szczególnie nadmierne gromadzenie tkanki tłuszczowej w okolicy brzucha,
- niska aktywność fizyczna,
- występowanie cukrzycy typu 2 w rodzinie,
- zespół policystycznych jajników (PCOS),
- obturacyjny bezdech senny,
- niektóre zaburzenia hormonalne,
- stosowanie określonych leków, m.in. glikokortykosteroidów i części leków przeciwpsychotycznych.
Znaczenie może mieć również sposób żywienia, szczególnie w połączeniu z nadmierną podażą energii, niewielką aktywnością fizyczną i zwiększeniem ilości tkanki tłuszczowej.
Insulinooporność często współwystępuje także z innymi nieprawidłowościami metabolicznymi, takimi jak podwyższone stężenie trójglicerydów, obniżone stężenie cholesterolu HDL, nadciśnienie tętnicze czy otyłość brzuszna. Część z tych zaburzeń może występować razem w ramach zespołu metabolicznego.
Czy insulinooporność daje charakterystyczne objawy?
Insulinooporność często nie powoduje charakterystycznych objawów. Z tego względu nie można jej rozpoznać wyłącznie na podstawie samopoczucia.
Zmęczenie, senność po posiłku, zwiększony apetyt, trudności z koncentracją czy zmiany masy ciała bywają wiązane z insulinoopornością, ale są to objawy nieswoiste. Mogą pojawiać się również w wielu innych stanach i same w sobie nie potwierdzają zmniejszonej wrażliwości tkanek na insulinę.
Jedną ze zmian, która może współwystępować z insulinoopornością, jest rogowacenie ciemne (acanthosis nigricans). Ma ono postać pogrubionej i ciemniejszej skóry, pojawiającej się najczęściej w okolicy karku, pach lub innych fałdów skórnych.
Znaczenie może mieć również zwiększony obwód pasa, szczególnie jeśli towarzyszą mu inne czynniki ryzyka metabolicznego. Nie jest to jednak objaw pozwalający samodzielnie rozpoznać insulinooporność.
Diagnostyka insulinooporności i gospodarki węglowodanowej
Nie istnieje jeden prosty test, który w każdej sytuacji pozwala rozpoznać insulinooporność. Lekarz może brać pod uwagę wyniki badań laboratoryjnych, występujące czynniki ryzyka, choroby współistniejące oraz inne informacje dotyczące stanu zdrowia.
Do badań wykorzystywanych w ocenie gospodarki węglowodanowej należą m.in.:
- glukoza na czczo,
- hemoglobina glikowana HbA1c,
- doustny test obciążenia glukozą (OGTT) wykonywany z użyciem 75 g glukozy,
- w określonych sytuacjach oznaczenie insuliny.
Glukoza na czczo, HbA1c oraz OGTT są wykorzystywane przede wszystkim do oceny zaburzeń gospodarki węglowodanowej, w tym stanu przedcukrzycowego i cukrzycy.
W kontekście insulinooporności można spotkać się również ze wskaźnikiem HOMA-IR, obliczanym na podstawie stężenia glukozy i insuliny na czczo. Nie istnieje jednak jedna wartość graniczna HOMA-IR, którą można zastosować u wszystkich pacjentów. Wynik zależy m.in. od badanej populacji oraz metody oznaczenia insuliny, dlatego nie powinien być traktowany jako samodzielne kryterium rozpoznania.
Podobnie wygląda kwestia tzw. krzywej insulinowej wykonywanej podczas doustnego testu obciążenia glukozą. Standardowy OGTT opiera się na oznaczeniu stężenia glukozy. Dodatkowe pomiary insuliny bywają wykonywane w określonych sytuacjach, ale nie istnieją powszechnie przyjęte kryteria pozwalające rozpoznać insulinooporność wyłącznie na ich podstawie.
W badaniach naukowych wykorzystuje się także bardziej złożone metody oceny wrażliwości na insulinę, jednak nie należą one do rutynowej diagnostyki.
Postępowanie przy insulinooporności
Sposób postępowania zależy od wyników badań, masy ciała, chorób współistniejących oraz całkowitego stanu zdrowia pacjenta. Znaczenie mają przede wszystkim sposób żywienia, aktywność fizyczna i inne elementy stylu życia, a w określonych sytuacjach także farmakoterapia.
Sposób żywienia i aktywność fizyczna
Nie istnieje jedna dieta przeznaczona dla wszystkich osób z insulinoopornością. W sposobie żywienia zwraca się uwagę m.in. na udział produktów o niewielkim stopniu przetworzenia, warzyw, produktów pełnoziarnistych, nasion roślin strączkowych oraz innych źródeł błonnika.
Znaczenie ma również ograniczenie udziału produktów dostarczających dużej ilości cukrów prostych i energii przy niewielkiej wartości odżywczej, szczególnie słodzonych napojów i wysoko przetworzonej żywności. Jednym z modeli żywienia uwzględnianych przy zaburzeniach metabolicznych jest dieta śródziemnomorska.
Aktywność fizyczna wpływa na metabolizm glukozy oraz odpowiedź tkanek na insulinę. Znaczenie mają zarówno ćwiczenia aerobowe, jak i aktywność wzmacniająca mięśnie. Rodzaj i intensywność wysiłku powinny uwzględniać kondycję, stan zdrowia oraz dotychczasowy poziom aktywności.
Masa ciała, sen i inne elementy stylu życia
U osób z nadwagą lub otyłością zmniejszenie masy ciała może wiązać się ze zmianą parametrów gospodarki metabolicznej, w tym odpowiedzi organizmu na insulinę. Insulinooporność nie występuje jednak wyłącznie u osób z nadmierną masą ciała. Znaczenie może mieć także rozmieszczenie tkanki tłuszczowej, szczególnie jej nagromadzenie w okolicy brzucha.
Z gospodarką metaboliczną związane są również sen i rytm dobowy. Przewlekły niedobór snu może współwystępować z niekorzystnymi zmianami dotyczącymi metabolizmu glukozy. Znaczenie mają także palenie tytoniu, codzienna aktywność oraz inne elementy stylu życia.
Farmakoterapia
Nie każda osoba z podejrzeniem insulinooporności otrzymuje leczenie farmakologiczne. Decyzja zależy przede wszystkim od rozpoznanych zaburzeń i całkowitego stanu zdrowia.
Metformina jest lekiem stosowanym m.in. w leczeniu cukrzycy typu 2, a w określonych sytuacjach może być wykorzystywana również u osób ze stanem przedcukrzycowym lub PCOS. Sam podwyższony poziom insuliny nie oznacza automatycznie potrzeby zastosowania leku.
Dobór farmakoterapii oraz jej zakres ustala lekarz po ocenie wyników badań, czynników ryzyka i chorób współistniejących.
Sposób dalszego postępowania przy insulinooporności zależy więc od szerszej oceny gospodarki metabolicznej. Istotne jest nie tylko samo stężenie insuliny, ale również wyniki badań glukozy, obecność innych zaburzeń oraz indywidualna sytuacja zdrowotna pacjenta.
