Cholesterol jest związkiem lipidowym, który pełni wiele ważnych funkcji w organizmie. Wchodzi w skład błon komórkowych, uczestniczy w produkcji hormonów steroidowych i witaminy D oraz jest wykorzystywany do wytwarzania kwasów żółciowych. Sam cholesterol nie jest więc substancją niepożądaną. Znaczenie ma przede wszystkim jego stężenie we krwi oraz sposób, w jaki jest transportowany w organizmie.
Szczególną uwagę zwraca się na podwyższone stężenie cholesterolu LDL, które jest jednym z głównych czynników rozwoju miażdżycy. Długotrwale podwyższone wartości mogą zwiększać ryzyko chorób układu sercowo-naczyniowego, w tym choroby wieńcowej, zawału serca i udaru mózgu.
Cholesterol LDL i HDL – czym się różnią?
Określenia „cholesterol LDL” i „cholesterol HDL” są powszechnie stosowanymi skrótami. W rzeczywistości LDL i HDL są lipoproteinami, czyli cząsteczkami transportującymi cholesterol we krwi.
- Cholesterol LDL – LDL transportuje cholesterol z wątroby do tkanek. Przy podwyższonym stężeniu cholesterol może odkładać się w ścianach naczyń krwionośnych i uczestniczyć w powstawaniu blaszek miażdżycowych. Z tego względu LDL jest potocznie określany jako „zły cholesterol”.
- Cholesterol HDL – HDL uczestniczy w transporcie cholesterolu z tkanek do wątroby. Niskie stężenie HDL może współwystępować ze zwiększonym ryzykiem sercowo-naczyniowym, jednak HDL nie jest obecnie głównym celem leczenia zaburzeń lipidowych.
Ocena gospodarki lipidowej nie powinna więc opierać się wyłącznie na jednej wartości. Pod uwagę bierze się cały profil lipidowy oraz inne czynniki wpływające na ryzyko chorób sercowo-naczyniowych.
Jak sprawdzić poziom cholesterolu?
Podstawowym badaniem służącym do oceny gospodarki lipidowej jest lipidogram. W jego ramach oznacza się zazwyczaj:
- cholesterol całkowity,
- cholesterol LDL,
- cholesterol HDL,
- trójglicerydy.
W przypadku cholesterolu LDL nie ma jednej wartości docelowej odpowiedniej dla wszystkich osób. Poziom, do którego dąży się w postępowaniu, zależy m.in. od indywidualnego ryzyka sercowo-naczyniowego, wieku, chorób współistniejących oraz wcześniejszego występowania chorób układu sercowo-naczyniowego.
Dlatego wynik lipidogramu interpretuje się w szerszym kontekście, a nie wyłącznie poprzez porównanie go z zakresem podanym przez laboratorium. Ocena wyników może również wpływać na dalszy zakres diagnostyki i sposób postępowania.
Przyczyny wysokiego cholesterolu – co wpływa na jego poziom?
Podwyższone stężenie cholesterolu może mieć różne przyczyny. Często jest związane z kilkoma nakładającymi się czynnikami dotyczącymi stylu życia, chorób współistniejących i predyspozycji genetycznych.
Do czynników wpływających na gospodarkę lipidową należą m.in.:
- sposób żywienia – duża ilość tłuszczów nasyconych i przemysłowo wytwarzanych tłuszczów trans może wpływać na wzrost stężenia cholesterolu LDL,
- niska aktywność fizyczna – może współwystępować z innymi czynnikami ryzyka metabolicznego i wpływać na profil lipidowy,
- nadwaga i otyłość – szczególnie otyłość brzuszna często występuje razem z zaburzeniami gospodarki lipidowej,
- palenie tytoniu – zwiększa ryzyko rozwoju chorób układu sercowo-naczyniowego i może wpływać na profil lipidowy,
- nadmierne spożywanie alkoholu – może prowadzić m.in. do wzrostu stężenia trójglicerydów,
- czynniki genetyczne – niektóre zaburzenia, takie jak hipercholesterolemia rodzinna, prowadzą do znacznego podwyższenia stężenia LDL niezależnie od stylu życia,
- choroby współistniejące – nieprawidłowe wartości lipidów mogą występować m.in. przy cukrzycy, niedoczynności tarczycy, przewlekłej chorobie nerek czy niektórych chorobach wątroby,
- niektóre leki – stosowana farmakoterapia również może wpływać na wyniki lipidogramu.
Ustalenie możliwej przyczyny ma znaczenie szczególnie wtedy, gdy wartości cholesterolu są znacznie podwyższone lub nieprawidłowości występują również u innych członków rodziny.
Czy wysoki cholesterol daje objawy?
Podwyższone stężenie cholesterolu zazwyczaj przez długi czas nie powoduje charakterystycznych objawów. Z tego względu nie można ocenić poziomu cholesterolu wyłącznie na podstawie samopoczucia. Nieprawidłowości najczęściej wykrywa się podczas badania krwi.
U części osób z bardzo wysokim stężeniem cholesterolu, szczególnie w przypadku zaburzeń o podłożu genetycznym, mogą pojawiać się żółtaki, czyli zmiany związane z odkładaniem lipidów, np. w obrębie ścięgien lub skóry.
Ból w klatce piersiowej, chromanie przestankowe czy inne objawy niedokrwienia nie są natomiast bezpośrednimi objawami podwyższonego cholesterolu. Mogą pojawić się w przebiegu chorób rozwijających się na tle miażdżycy, takich jak choroba wieńcowa czy choroba tętnic obwodowych.
Jak można obniżać poziom cholesterolu?
Sposób postępowania zależy od wyniku lipidogramu, całkowitego ryzyka sercowo-naczyniowego, wieku, chorób współistniejących oraz innych czynników zdrowotnych. U części osób obejmuje zmiany dotyczące stylu życia, natomiast u innych lekarz może rozważyć również farmakoterapię.
Sposób żywienia a poziom cholesterolu
Sposób żywienia jest jednym z elementów wpływających na gospodarkę lipidową. W zaleceniach dotyczących diety zwraca się uwagę przede wszystkim na rodzaj spożywanych tłuszczów oraz udział produktów roślinnych.
W diecie mogą być uwzględniane m.in.:
- produkty będące źródłem błonnika – warzywa, owoce, nasiona roślin strączkowych, płatki owsiane i produkty pełnoziarniste. Szczególnie błonnik rozpuszczalny może ograniczać wchłanianie cholesterolu w przewodzie pokarmowym,
- tłuszcze nienasycone – obecne m.in. w oliwie z oliwek, oleju rzepakowym, orzechach, nasionach czy awokado,
- ryby – są źródłem m.in. nienasyconych kwasów tłuszczowych. Kwasy omega-3 wpływają przede wszystkim na stężenie trójglicerydów,
- sterole i stanole roślinne – występują naturalnie w produktach roślinnych, a także w niektórych produktach wzbogacanych. Mogą ograniczać wchłanianie cholesterolu z przewodu pokarmowego.
Jednocześnie w zaleceniach żywieniowych zwraca się uwagę na ograniczenie produktów będących źródłem dużej ilości tłuszczów nasyconych i tłuszczów trans, w tym części tłustych mięs, przetworzonych produktów mięsnych oraz wysoko przetworzonej żywności.
Nie ma potrzeby całkowitego eliminowania wszystkich produktów zawierających tłuszcz. Znaczenie ma przede wszystkim jego rodzaj i całokształt sposobu żywienia.
Aktywność fizyczna i masa ciała
Regularna aktywność fizyczna może wpływać na profil lipidowy, masę ciała oraz inne czynniki związane z ryzykiem sercowo-naczyniowym. W zaleceniach dla osób dorosłych zazwyczaj uwzględnia się około 150 minut aktywności o umiarkowanej intensywności tygodniowo lub około 75 minut aktywności o większej intensywności.
Rodzaj oraz intensywność wysiłku powinny uwzględniać wiek, kondycję i stan zdrowia danej osoby.
U osób z nadwagą lub otyłością zmniejszenie masy ciała może również wiązać się ze zmianami parametrów lipidowych i metabolicznych.
Palenie tytoniu i alkohol
Zaprzestanie palenia tytoniu jest jednym z elementów ograniczania ryzyka sercowo-naczyniowego. Palenie wpływa nie tylko na gospodarkę lipidową, ale również na naczynia krwionośne i proces rozwoju miażdżycy.
Znaczenie może mieć także spożywanie alkoholu, szczególnie gdy współwystępuje podwyższone stężenie trójglicerydów.
A co z suplementami?
Suplementy diety nie powinny być traktowane jako zamiennik postępowania ustalonego przez lekarza. Preparaty zawierające zioła, witaminy czy inne składniki dostępne bez recepty nie mają jednakowo udokumentowanego wpływu na stężenie cholesterolu LDL.
Dotyczy to również preparatów reklamowanych jako środki „na cholesterol”. Ich stosowanie warto omówić z lekarzem lub farmaceutą, szczególnie jeśli pacjent przyjmuje już inne leki.
Kiedy rozważa się leczenie farmakologiczne?
Decyzja o rozpoczęciu leczenia farmakologicznego nie zależy wyłącznie od jednej wartości cholesterolu. Lekarz bierze pod uwagę m.in. stężenie LDL, całkowite ryzyko sercowo-naczyniowe, występowanie chorób układu krążenia, cukrzycy, przewlekłej choroby nerek oraz innych czynników ryzyka.
Podstawową grupą leków stosowanych w celu obniżenia cholesterolu LDL są statyny. Ograniczają one syntezę cholesterolu w wątrobie i wpływają na zmniejszenie stężenia LDL we krwi.
Jeżeli uzyskanie wartości docelowej nie jest możliwe przy zastosowanym leczeniu albo występują przeciwwskazania lub problemy z tolerancją określonych preparatów, lekarz może rozważyć zastosowanie innych leków obniżających LDL, takich jak ezetymib, inhibitory PCSK9 czy kwas bempediowy.
Dobór leku, jego dawki i zakres terapii ustala lekarz na podstawie wyników badań oraz indywidualnej sytuacji pacjenta.
Wysoki cholesterol – najważniejsze informacje
Podwyższone stężenie cholesterolu LDL jest jednym z czynników wpływających na rozwój miażdżycy i ryzyko chorób sercowo-naczyniowych. Zaburzenia lipidowe często nie powodują charakterystycznych objawów, dlatego podstawą ich rozpoznawania jest lipidogram.
Interpretacja wyniku nie ogranicza się do sprawdzenia, czy dana wartość mieści się w zakresie laboratoryjnym. Docelowe stężenie LDL zależy od indywidualnego ryzyka sercowo-naczyniowego. Postępowanie może obejmować zmiany dotyczące sposobu żywienia, aktywności fizycznej i innych elementów stylu życia, a u części pacjentów również leczenie farmakologiczne ustalone przez lekarza.
