Badania laboratoryjne dostarczają informacji o funkcjonowaniu organizmu i mogą pomagać w wykrywaniu niektórych nieprawidłowości jeszcze przed pojawieniem się charakterystycznych objawów. Wynik znajdujący się poza zakresem referencyjnym nie zawsze oznacza jednak chorobę. Na wartości poszczególnych parametrów mogą wpływać m.in. sposób przygotowania do badania, przyjmowane leki, aktywność fizyczna, nawodnienie czy aktualny stan zdrowia.
Dlatego nieprawidłowe wyniki badań interpretuje się w szerszym kontekście. Znaczenie ma nie tylko samo odchylenie, ale także jego wielkość, pozostałe wyniki, występujące objawy oraz wcześniejsze informacje dotyczące zdrowia pacjenta.
Co pokazują podstawowe badania laboratoryjne?
Jednym z najczęściej wykonywanych badań jest morfologia krwi. Pozwala ona ocenić liczbę i wybrane cechy różnych komórek krwi, przede wszystkim erytrocytów, leukocytów oraz płytek krwi. W ramach morfologii oznacza się również m.in. stężenie hemoglobiny i hematokryt.
Morfologia może dostarczyć informacji wykorzystywanych w diagnostyce m.in. niedokrwistości, infekcji, stanów zapalnych czy niektórych zaburzeń hematologicznych. Samo odchylenie jednego parametru nie pozwala jednak określić jego przyczyny.
Do często wykonywanych badań należą także oznaczenia:
- glukozy,
- cholesterolu i trójglicerydów,
- parametrów związanych z funkcjonowaniem wątroby i nerek,
- markerów stanu zapalnego, takich jak CRP i OB,
- hormonów, np. TSH.
Zakres badań dobiera się w zależności od celu diagnostyki, stanu zdrowia oraz wcześniejszych wyników.
Co mogą oznaczać nieprawidłowości w morfologii krwi?
Morfologia obejmuje wiele parametrów, a ich interpretacja wymaga uwzględnienia wzajemnych zależności. Nieprawidłowość dotycząca jednego z nich może mieć różne przyczyny.
Erytrocyty i hemoglobina
Obniżone stężenie hemoglobiny może występować w przebiegu niedokrwistości. Jedną z jej możliwych przyczyn jest niedobór żelaza, ale niedokrwistość może mieć także inne podłoże, związane np. z niedoborami witamin, utratą krwi, chorobami przewlekłymi lub zaburzeniami hematologicznymi.
Przy ocenie przyczyny lekarz może brać pod uwagę nie tylko hemoglobinę, ale również pozostałe parametry morfologii oraz wyniki dodatkowych badań, takich jak ferrytyna.
Leukocyty
Podwyższona liczba leukocytów, czyli białych krwinek, może występować m.in. podczas infekcji lub stanu zapalnego. Na wynik mogą wpływać również inne czynniki, w tym niektóre leki, stres fizjologiczny czy palenie tytoniu.
Obniżona liczba leukocytów również ma wiele możliwych przyczyn. Może pojawiać się m.in. w przebiegu niektórych infekcji, chorób autoimmunologicznych, zaburzeń szpiku lub w związku ze stosowaniem określonych leków.
Znaczenie wyniku zależy również od tego, których rodzajów białych krwinek dotyczy nieprawidłowość. Więcej informacji może wówczas dostarczyć morfologia z rozmazem.
Płytki krwi
Płytki krwi uczestniczą w procesie hamowania krwawienia. Ich obniżona liczba może mieć różne przyczyny, a przy znacznych nieprawidłowościach może zwiększać ryzyko krwawień.
Również podwyższona liczba płytek może pojawiać się w różnych sytuacjach, np. w przebiegu stanów zapalnych, po utracie krwi lub w niektórych chorobach hematologicznych. Wyniku nie interpretuje się więc w oderwaniu od pozostałych parametrów.
Co oznaczają podwyższone CRP i OB?
CRP i OB są parametrami wykorzystywanymi w ocenie procesów zapalnych zachodzących w organizmie. Ich podwyższone wartości mogą występować m.in. podczas infekcji, w chorobach zapalnych i autoimmunologicznych oraz w wielu innych sytuacjach.
Nie wskazują jednak samodzielnie, gdzie znajduje się źródło problemu ani jaka jest jego przyczyna. Przykładowo podwyższone CRP informuje o obecności reakcji zapalnej, ale do ustalenia jej podłoża potrzebne są informacje o objawach, wynik badania lekarskiego i niekiedy dodatkowa diagnostyka.
Glukoza, cholesterol i parametry wątrobowe
Nieprawidłowości mogą dotyczyć również badań biochemicznych.
Podwyższone stężenie glukozy może być związane z zaburzeniami gospodarki węglowodanowej. Znaczenie wyniku zależy jednak m.in. od rodzaju wykonanego badania, sposobu przygotowania do niego oraz wcześniejszych wyników. Pojedynczy pomiar nie w każdej sytuacji pozwala na rozpoznanie choroby.
Cholesterol i trójglicerydy są natomiast elementami oceny gospodarki lipidowej i ryzyka sercowo-naczyniowego. Również tutaj znaczenie ma cały profil lipidowy oraz indywidualne czynniki ryzyka pacjenta.
Nieprawidłowe wartości parametrów określanych potocznie jako próby wątrobowe mogą pojawiać się z różnych przyczyn. Sam wzrost jednego z enzymów nie pozwala określić rodzaju ani stopnia choroby wątroby. Wyniki poszczególnych parametrów ocenia się łącznie, uwzględniając m.in. stosowane leki, inne choroby oraz pozostałe badania.
Co może wpływać na wyniki badań?
Wyniki badań laboratoryjnych mogą zmieniać się pod wpływem wielu czynników, które nie zawsze są związane z chorobą. Znaczenie mogą mieć m.in.:
- leki i suplementy – niektóre preparaty wpływają na oznaczane parametry,
- posiłki i nawodnienie – sposób przygotowania zależy od rodzaju wykonywanego badania,
- aktywność fizyczna – intensywny wysiłek może przejściowo zmieniać niektóre wyniki,
- stres – może wpływać na część parametrów oznaczanych we krwi,
- pora dnia – stężenie niektórych substancji i hormonów zmienia się w rytmie dobowym,
- cykl menstruacyjny – może wpływać na wybrane parametry,
- aktualne infekcje i choroby przewlekłe – mogą powodować przejściowe lub utrzymujące się odchylenia.
Znaczenie ma również sam zakres referencyjny. Laboratoria mogą stosować różne metody oznaczeń, dlatego zakresy podawane przy wynikach nie zawsze są identyczne. Wynik oznaczony jako znajdujący się poza zakresem referencyjnym nie musi automatycznie oznaczać choroby.
Kiedy nieprawidłowy wynik warto omówić z lekarzem?
Znaczenie nieprawidłowego wyniku zależy przede wszystkim od rodzaju badania, wielkości odchylenia, pozostałych parametrów oraz stanu zdrowia pacjenta. Niewielkie, pojedyncze odchylenie może mieć inne znaczenie niż kilka jednocześnie nieprawidłowych wyników lub wyraźna zmiana w porównaniu z wcześniejszymi badaniami.
Konsultacja z lekarzem pozwala zestawić wynik z objawami, historią zdrowia oraz pozostałymi badaniami. Szczególnej oceny mogą wymagać sytuacje, w których:
- nieprawidłowości są znaczne lub dotyczą kilku parametrów,
- odchylenia utrzymują się w kolejnych badaniach,
- wynik wyraźnie różni się od wcześniejszych wartości,
- jednocześnie występują objawy lub pogorszenie stanu zdrowia,
- laboratorium oznaczyło wynik jako wymagający szybkiego kontaktu z lekarzem.
W zależności od sytuacji lekarz może zalecić ponowne wykonanie badania, rozszerzenie diagnostyki lub obserwację wyników w czasie.
Nieprawidłowe wyniki badań – jak je interpretować?
Wynik znajdujący się poza zakresem referencyjnym jest informacją, którą należy rozpatrywać razem z innymi danymi dotyczącymi zdrowia pacjenta. Nie każda nieprawidłowość oznacza chorobę i nie każdy wynik mieszczący się w zakresie referencyjnym wyklucza problem zdrowotny.
Dlatego interpretacja wyników badań laboratoryjnych opiera się nie tylko na pojedynczych wartościach, ale również na ich wzajemnych zależnościach, zmianach w czasie, objawach i historii zdrowia. Na tej podstawie lekarz może określić, czy potrzebna jest dalsza diagnostyka, kontrolne badanie lub inne postępowanie.
