Antykoncepcja awaryjna, nazywana potocznie tabletką „dzień po”, służy do zmniejszenia ryzyka nieplanowanej ciąży po stosunku seksualnym bez zabezpieczenia lub w sytuacji, gdy zastosowana metoda antykoncepcji zawiodła. Dostępne preparaty różnią się czasem, w którym można je przyjąć, oraz mechanizmem działania. Istotne jest jak najszybsze podjęcie działania, ponieważ skuteczność antykoncepcji awaryjnej zależy między innymi od momentu cyklu miesiączkowego. Kiedy można ją zastosować i o czym należy pamiętać?
Kiedy można zastosować antykoncepcję awaryjną?
Antykoncepcję awaryjną stosuje się po współżyciu, jeśli istnieje ryzyko nieplanowanej ciąży. Może być potrzebna zarówno wtedy, gdy nie zastosowano zabezpieczenia, jak i w przypadku błędu podczas korzystania z regularnej antykoncepcji.
Do najczęstszych sytuacji należą:
- stosunek seksualny bez zabezpieczenia;
- pęknięcie lub zsunięcie się prezerwatywy;
- pominięcie tabletek antykoncepcyjnych, jeśli mogło zmniejszyć to ochronę przed ciążą;
- opóźnienie zastosowania plastra, krążka lub zastrzyku antykoncepcyjnego;
- przemoc seksualna, jeśli nie zastosowano skutecznego zabezpieczenia przed ciążą.
Nie każde pominięcie tabletki lub opóźnienie zastosowania antykoncepcji oznacza konieczność przyjęcia preparatu awaryjnego. Zależy to od rodzaju stosowanej metody, czasu opóźnienia i momentu cyklu. W razie wątpliwości warto jak najszybciej skonsultować się z lekarzem lub farmaceutą.
Jak działa antykoncepcja awaryjna?
Doustna antykoncepcja awaryjna działa przede wszystkim poprzez zahamowanie lub opóźnienie owulacji, czyli uwolnienia komórki jajowej z jajnika. Dzięki temu może zapobiec zapłodnieniu, jeśli do współżycia doszło przed owulacją.
W Polsce stosuje się dwa rodzaje tabletek antykoncepcji awaryjnej:
| Substancja czynna | Czas zastosowania | Mechanizm działania |
|---|---|---|
| Lewonorgestrel | Do 72 godzin (3 dni) od stosunku | Hamuje lub opóźnia owulację. |
| Octan uliprystalu | Do 120 godzin (5 dni) od stosunku | Hamuje lub opóźnia owulację, także bliżej jej wystąpienia niż lewonorgestrel. |
Oba preparaty należy przyjąć możliwie szybko. W ciągu pierwszych 72 godzin ich skuteczność jest zbliżona, natomiast między 72. a 120. godziną korzystniejszym wyborem jest octan uliprystalu. Żadna z tabletek nie zapewnia jednak całkowitej ochrony przed ciążą, szczególnie jeśli owulacja już nastąpiła.
Antykoncepcja awaryjna nie przerywa istniejącej ciąży i nie jest środkiem poronnym. Jej działanie polega na zapobieganiu zapłodnieniu, a nie na zakłócaniu rozwoju już istniejącej ciąży.
Czy wkładka miedziana może być stosowana jako antykoncepcja awaryjna?
Alternatywą dla tabletek jest wkładka wewnątrzmaciczna zawierająca miedź. Może zostać założona przez lekarza zwykle w ciągu 5 dni od stosunku bez zabezpieczenia. W określonych sytuacjach dopuszczalne jest również późniejsze założenie, jeśli można wiarygodnie ustalić termin owulacji.
Wkładka miedziana wpływa na funkcjonowanie plemników i zapobiega zapłodnieniu. Jest najskuteczniejszą metodą antykoncepcji awaryjnej, a jej skuteczność przekracza 99%. Po założeniu może pozostać w macicy jako długoterminowa metoda zapobiegania ciąży.
Przed zastosowaniem konieczna jest ocena ginekologiczna i wykluczenie przeciwwskazań. Wybór tej metody zależy również od dostępności świadczenia oraz preferencji pacjentki.
Jak otrzymać antykoncepcję awaryjną w Polsce?
W Polsce tabletki antykoncepcji awaryjnej są dostępne na receptę. Można ją uzyskać podczas konsultacji lekarskiej, a w przypadku preparatu zawierającego octan uliprystalu również od farmaceuty w aptece uczestniczącej w programie pilotażowym NFZ.
Program został przedłużony do 30 czerwca 2028 roku i obejmuje pacjentki, które ukończyły 15 lat. Farmaceuta przeprowadza wywiad, ocenia bezpieczeństwo zastosowania leku i w uzasadnionych przypadkach wystawia receptę. W ramach programu z takiej usługi można skorzystać nie częściej niż raz na 30 dni.
Udział aptek jest dobrowolny, dlatego przed wizytą warto sprawdzić aktualny wykaz placówek na stronie Narodowego Funduszu Zdrowia.
Jakie skutki uboczne może powodować tabletka „dzień po”?
Doustna antykoncepcja awaryjna jest zazwyczaj dobrze tolerowana, jednak może powodować przejściowe działania niepożądane. Najczęściej występują nudności, bóle brzucha, bóle głowy, zmęczenie, tkliwość piersi oraz plamienia. Możliwe jest również przyspieszenie lub opóźnienie kolejnej miesiączki.
Jeśli w ciągu 3 godzin od przyjęcia tabletki wystąpią wymioty, należy przyjąć kolejną dawkę. W takiej sytuacji warto niezwłocznie skontaktować się z farmaceutą lub lekarzem, aby uzyskać odpowiedni preparat.
Na skuteczność antykoncepcji awaryjnej mogą wpływać również niektóre leki, między innymi wybrane preparaty przeciwpadaczkowe, leki stosowane w leczeniu gruźlicy czy produkty zawierające dziurawiec. Przed zastosowaniem tabletki należy poinformować specjalistę o wszystkich przyjmowanych lekach i suplementach.
Co zrobić po zastosowaniu antykoncepcji awaryjnej?
Przyjęcie tabletki nie zabezpiecza przed ciążą podczas kolejnych stosunków seksualnych. Dlatego po jej zastosowaniu należy zadbać o odpowiednią ochronę i ustalić zasady dalszego stosowania antykoncepcji.
Postępowanie zależy od przyjętego preparatu:
- po lewonorgestrelu można od razu rozpocząć lub wznowić regularną antykoncepcję hormonalną. Przez kolejne 7 dni należy stosować dodatkowe zabezpieczenie, np. prezerwatywę, chyba że zasady konkretnej metody przewidują inaczej,
- po octanie uliprystalu rozpoczęcie lub wznowienie antykoncepcji zawierającej progestagen zaleca się nie wcześniej niż po 5 dniach, ponieważ wcześniejsze przyjęcie hormonów może osłabić działanie preparatu awaryjnego. Do tego czasu należy unikać współżycia lub stosować prezerwatywy. Po rozpoczęciu regularnej antykoncepcji zwykle konieczne jest dodatkowe zabezpieczenie przez następne 7 dni.
Jeżeli pacjentka już stosuje antykoncepcję hormonalną, sposób dalszego postępowania powinien zostać ustalony z lekarzem lub farmaceutą. Ma to szczególne znaczenie po przyjęciu octanu uliprystalu.
Test ciążowy należy wykonać po 3 tygodniach od stosunku, jeśli nie wystąpiło oczekiwane krwawienie. Wcześniejsza konsultacja jest wskazana, gdy miesiączka opóźnia się o ponad 7 dni, ma nietypowy przebieg lub pojawiają się objawy sugerujące ciążę.
Silny ból podbrzusza, szczególnie jednostronny, omdlenie lub nasilone krwawienie wymagają pilnej oceny medycznej, ponieważ mogą wskazywać na powikłania, w tym ciążę pozamaciczną.
Czy antykoncepcję awaryjną można stosować wielokrotnie?
Ponowne zastosowanie antykoncepcji awaryjnej jest możliwe, jeśli wystąpi taka potrzeba. Nie ma dowodów, że doustne preparaty awaryjne powodują niepłodność lub trwale zaburzają zdolność do zajścia w ciążę. Wielokrotne stosowanie może jednak prowadzić do nieregularnych krwawień miesiączkowych.
Antykoncepcja awaryjna nie powinna zastępować regularnej metody zapobiegania ciąży, ponieważ nie zapewnia ciągłej ochrony, a jej skuteczność jest mniejsza niż wielu prawidłowo stosowanych metod długodziałających. Jeśli konieczność jej zastosowania powtarza się, warto skonsultować się z ginekologiem w celu dobrania odpowiedniej antykoncepcji.
Zweryfikowane przez: lek. Justyna Romanowska
