Tabletka „dzień po” – do ilu godzin od stosunku można ją przyjąć i jaka jest jej skuteczność?

Tabletka „dzień po” to metoda antykoncepcji awaryjnej stosowana po stosunku seksualnym bez zabezpieczenia lub w sytuacji, gdy zastosowana antykoncepcja zawiodła. W zależności od preparatu można ją przyjąć do 72 lub 120 godzin od współżycia. Na skuteczność wpływa jednak nie tylko czas przyjęcia, ale również moment owulacji i stosowanie niektórych leków. Kiedy najlepiej zastosować tabletkę „dzień po” i jak duża jest jej skuteczność?

Do ilu godzin od stosunku można przyjąć tabletkę „dzień po”?

Dopuszczalny czas zastosowania zależy od substancji czynnej. W Polsce stosuje się preparaty zawierające lewonorgestrel lub octan uliprystalu.

Oba preparaty należy przyjąć możliwie szybko po stosunku. Nie trzeba czekać do następnego dnia, mimo potocznej nazwy „tabletka dzień po”.
Po upływie 72 godzin lewonorgestrel znajduje się poza zarejestrowanym schematem stosowania, natomiast octan uliprystalu można zastosować do 120 godzin. Jeśli od współżycia minęło więcej czasu, warto pilnie skonsultować się z ginekologiem. W określonych sytuacjach możliwe jest jeszcze zastosowanie wkładki miedzianej, zależnie od terminu owulacji.

Jaka jest skuteczność tabletki „dzień po”?

Nie można wskazać jednej wartości procentowej określającej skuteczność antykoncepcji awaryjnej u każdej kobiety. Znaczenie mają czas przyjęcia, faza cyklu miesiączkowego oraz indywidualne czynniki zdrowotne.
W badaniach klinicznych ciążę stwierdzano u około 1–2 na 100 kobiet stosujących doustną antykoncepcję awaryjną. Nie oznacza to jednak, że tabletka ma dokładnie 98–99% skuteczności, ponieważ nie każda kobieta zaszłaby w ciążę bez jej zastosowania.
W ciągu pierwszych 72 godzin lewonorgestrel i octan uliprystalu wykazują zbliżoną skuteczność, choć część badań wskazuje na przewagę uliprystalu. Między 72. a 120. godziną octan uliprystalu jest preferowaną doustną metodą antykoncepcji awaryjnej.
Żadna tabletka „dzień po” nie gwarantuje całkowitej ochrony przed ciążą. Najskuteczniejszą metodą antykoncepcji awaryjnej jest wkładka miedziana, której skuteczność przekracza 99%.

Jak działa tabletka „dzień po” i dlaczego owulacja ma znaczenie?

Doustna antykoncepcja awaryjna działa przede wszystkim poprzez zahamowanie lub opóźnienie owulacji, czyli uwolnienia komórki jajowej z jajnika. Ma to znaczenie, ponieważ plemniki mogą zachować zdolność do zapłodnienia w drogach rodnych kobiety przez około 5 dni.
Jeżeli preparat odpowiednio opóźni owulację, może zapobiec spotkaniu plemnika z komórką jajową. Lewonorgestrel działa głównie przed rozpoczęciem wzrostu stężenia hormonu luteinizującego (LH), natomiast octan uliprystalu może opóźnić owulację również po rozpoczęciu tego wzrostu, przed osiągnięciem szczytu LH.
Jeśli owulacja już nastąpiła, doustna antykoncepcja awaryjna nie wykazuje potwierdzonej skuteczności w zapobieganiu ciąży. Tabletka „dzień po” nie jest również środkiem poronnym – nie przerywa istniejącej ciąży ani nie zakłóca implantacji zarodka.

Co może zmniejszać skuteczność tabletki „dzień po”?

Oprócz czasu przyjęcia i momentu owulacji na działanie antykoncepcji awaryjnej mogą wpływać inne czynniki:

• wymioty po przyjęciu preparatu – jeśli wystąpią w ciągu 3 godzin, potrzebna jest kolejna dawka. Należy skontaktować się z lekarzem lub farmaceutą,
• interakcje z lekami – niektóre preparaty przeciwpadaczkowe, przeciwgruźlicze oraz produkty zawierające dziurawiec mogą osłabiać skuteczność antykoncepcji awaryjnej,
• wyższa masa ciała lub BMI – dostępne badania wskazują, że skuteczność doustnych preparatów może być mniejsza u części kobiet z otyłością, szczególnie w przypadku lewonorgestrelu,
• stosowanie progestagenów – przyjmowanie antykoncepcji hormonalnej w okresie bliskim zastosowaniu octanu uliprystalu może osłabiać jego działanie.

W przypadku występowania czynników mogących zmniejszać skuteczność tabletki warto skonsultować wybór preparatu z lekarzem lub farmaceutą. Nie należy samodzielnie zwiększać dawki.

Kiedy wykonać test ciążowy po tabletce „dzień po”?

Antykoncepcja awaryjna może wpłynąć na termin kolejnej miesiączki. Krwawienie może wystąpić wcześniej lub później niż zwykle, a także różnić się intensywnością. Samo pojawienie się plamienia nie potwierdza skuteczności preparatu.
Test ciążowy należy wykonać po 3 tygodniach od stosunku, jeśli nie wystąpiło oczekiwane krwawienie. Jeżeli miesiączka opóźnia się o ponad 7 dni, ma nietypowy przebieg lub pojawiają się objawy sugerujące ciążę, warto wykonać test wcześniej, a w razie potrzeby powtórzyć go po upływie 3 tygodni.
Pilnej oceny medycznej wymaga silny ból podbrzusza, szczególnie jednostronny, omdlenie lub obfite krwawienie. Takie objawy mogą wskazywać na powikłania, w tym ciążę pozamaciczną.

Czy tabletka „dzień po” chroni przed ciążą podczas kolejnych stosunków?

Nie. Antykoncepcja awaryjna zmniejsza ryzyko ciąży związanej z wcześniejszym współżyciem, ale nie zapewnia ochrony podczas kolejnych stosunków seksualnych. Owulacja może nastąpić później w tym samym cyklu, dlatego konieczne jest stosowanie odpowiedniego zabezpieczenia.
Po przyjęciu lewonorgestrelu można od razu rozpocząć lub wznowić regularną antykoncepcję hormonalną. Po zastosowaniu octanu uliprystalu zaleca się natomiast odczekanie co najmniej 5 dni przed rozpoczęciem lub wznowieniem antykoncepcji hormonalnej, ponieważ zawarte w niej progestageny mogą osłabić działanie preparatu awaryjnego.
Do czasu uzyskania skutecznej ochrony należy powstrzymać się od współżycia lub stosować prezerwatywy. Po rozpoczęciu regularnej antykoncepcji dodatkowe zabezpieczenie jest zwykle wymagane przez kolejne 7 dni, zależnie od metody.
Tabletka „dzień po” nie powoduje trwałego obniżenia płodności. Jej zastosowanie nie zastępuje jednak regularnej antykoncepcji, która zapewnia bardziej przewidywalną ochronę przed nieplanowaną ciążą.

Zweryfikowane przez: lek. Justyna Romanowska