Profilaktyka raka – jakie badania warto wykonywać regularnie w zależności od wieku i płci?

Regularne badania profilaktyczne pomagają wykrywać niektóre nowotwory na wczesnym etapie, często jeszcze przed pojawieniem się objawów. Nie istnieje jednak jeden zestaw badań onkologicznych odpowiedni dla wszystkich. Zakres profilaktyki zależy od wieku, płci, historii rodzinnej oraz indywidualnych czynników ryzyka. Jakie badania warto wykonywać i od kiedy można korzystać z programów profilaktycznych dostępnych w Polsce?

Jakie badania pomagają we wczesnym wykrywaniu raka?

Badania przesiewowe wykonuje się u osób bez objawów choroby. Ich celem jest wykrycie nowotworu lub zmian przednowotworowych na etapie, na którym możliwe jest podjęcie odpowiedniego leczenia. Nie każde badanie diagnostyczne nadaje się jednak do regularnego wykonywania u zdrowych osób.
W Polsce funkcjonują programy profilaktyczne obejmujące badania w kierunku raka szyjki macicy, piersi, jelita grubego i płuca. W przypadku raka prostaty decyzję o oznaczeniu PSA podejmuje się indywidualnie, po omówieniu potencjalnych korzyści i ograniczeń badania.

Jakie badania profilaktyczne wykonywać w zależności od wieku i płci?

Najważniejsze badania przesiewowe oraz zasady kwalifikacji do polskich programów przedstawiono w tabeli.

Podane przedziały wiekowe dotyczą przede wszystkim publicznych programów profilaktycznych. U osób z podwyższonym ryzykiem lekarz może zalecić inne terminy rozpoczęcia badań i częstsze kontrole.

Profilaktyka raka u kobiet – na które badania zwrócić uwagę?

Podstawą profilaktyki onkologicznej u kobiet są badania w kierunku raka szyjki macicy i raka piersi.
W profilaktyce raka szyjki macicy stosuje się przede wszystkim test HPV HR, który pozwala wykryć zakażenie typami wirusa brodawczaka ludzkiego o wysokim ryzyku onkogennym. Przy wyniku dodatnim z tej samej próbki wykonuje się cytologię na podłożu płynnym (LBC). Dalsze postępowanie zależy od uzyskanych wyników. Alternatywą pozostaje cytologia klasyczna wykonywana co 3 lata.
W przypadku raka piersi podstawowym badaniem przesiewowym jest mammografia. W Polsce kobiety w wieku 45–74 lat mogą korzystać z bezpłatnego programu zwykle co 2 lata. Badanie pozwala wykrywać również zmiany, które nie są jeszcze wyczuwalne podczas badania dotykiem.
USG piersi może stanowić uzupełnienie diagnostyki, ale nie zastępuje mammografii w populacyjnym programie przesiewowym. U kobiet z wysokim ryzykiem zachorowania, na przykład nosicielek patogennych wariantów BRCA1 lub BRCA2, lekarz może zalecić wcześniejsze rozpoczęcie badań i dodatkowy rezonans magnetyczny piersi.

Profilaktyka raka u mężczyzn – kiedy wykonać badanie PSA?

Jednym z najczęściej omawianych badań w profilaktyce raka prostaty jest oznaczenie PSA, czyli swoistego antygenu sterczowego we krwi. Jego podwyższone stężenie może wskazywać na potrzebę dalszej diagnostyki, ale nie oznacza automatycznie nowotworu. PSA może wzrastać również w przebiegu łagodnego rozrostu prostaty lub stanu zapalnego.
U mężczyzn bez dodatkowych czynników ryzyka rozmowę o badaniu PSA warto rozpocząć około 50. roku życia. Wcześniejsze rozważenie diagnostyki jest wskazane u osób obciążonych rodzinnie:

• od około 45. roku życia u mężczyzn, w których rodzinie występował rak prostaty;
• od około 40. roku życia u nosicieli patogennego wariantu BRCA2.

Decyzja o wykonaniu badania powinna uwzględniać potencjalne korzyści, ale również ryzyko wyników fałszywie dodatnich, nadrozpoznawalności i niepotrzebnego leczenia. Częstotliwość kolejnych oznaczeń PSA zależy między innymi od pierwszego wyniku i indywidualnego ryzyka.
U młodszych mężczyzn istotna jest także znajomość prawidłowego wyglądu i struktury jąder. Wyczuwalny guzek, powiększenie jądra lub utrzymujące się uczucie ciężkości w mosznie wymagają konsultacji lekarskiej. Nie zaleca się natomiast rutynowego USG jąder wszystkim zdrowym mężczyznom bez objawów.

Jak wygląda profilaktyka raka jelita grubego?

Rak jelita grubego może przez wiele lat rozwijać się bez charakterystycznych dolegliwości. Kolonoskopia umożliwia wykrycie zmian przednowotworowych i usunięcie części polipów podczas tego samego badania.
W polskim programie przesiewowym bezpłatną kolonoskopię mogą wykonać osoby w wieku 50–65 lat, które nie miały tego badania w ciągu ostatnich 10 lat. Z programu mogą skorzystać również osoby w wieku 40–49 lat, jeśli u krewnego pierwszego stopnia rozpoznano raka jelita grubego.
Przy prawidłowym wyniku i przeciętnym ryzyku kolejną kolonoskopię zwykle wykonuje się po 10 latach. Wykrycie polipów, obciążenie rodzinne lub określone choroby jelit mogą wymagać częstszych kontroli.
W profilaktyce wykorzystuje się również testy immunochemiczne wykrywające krew utajoną w kale (FIT). Ich dodatni wynik wymaga dalszej diagnostyki, najczęściej kolonoskopii. Nie należy traktować takiego testu jako zamiennika konsultacji lekarskiej, jeśli występują niepokojące objawy.

Kto powinien wykonywać badania przesiewowe w kierunku raka płuca?

Badania przesiewowe raka płuca są przeznaczone przede wszystkim dla osób z podwyższonym ryzykiem związanym z paleniem tytoniu. Wykorzystuje się w nich niskodawkową tomografię komputerową klatki piersiowej (NDTK).
Do polskiego programu kwalifikują się między innymi osoby w wieku 55–74 lat z historią palenia wynoszącą co najmniej 20 paczkolat, jeśli nadal palą lub od zaprzestania palenia nie minęło więcej niż 15 lat. W grupie 50–54 lat wymagane jest dodatkowo spełnienie określonych kryteriów ryzyka, takich jak POChP, narażenie zawodowe na substancje rakotwórcze lub odpowiednie obciążenie rodzinne.
Badanie nie jest zalecane rutynowo wszystkim osobom po 50. roku życia. O kwalifikacji decydują kryteria programu, a dalsze postępowanie zależy od uzyskanego wyniku.

Kiedy badania onkologiczne należy rozpocząć wcześniej?

Standardowe przedziały wiekowe dotyczą głównie osób o przeciętnym ryzyku zachorowania. Wcześniejsze lub częstsze badania mogą być potrzebne w przypadku obciążenia rodzinnego, potwierdzonych predyspozycji genetycznych czy chorób zwiększających ryzyko nowotworów.
Szczególne znaczenie ma występowanie nowotworów u kilku bliskich krewnych, zachorowanie w młodym wieku lub rozpoznanie charakterystycznych nowotworów w rodzinie, na przykład raka piersi i jajnika. W takich sytuacjach lekarz może zalecić konsultację genetyczną i indywidualny plan badań.
Samo występowanie nowotworu w rodzinie nie oznacza jednak automatycznie konieczności wykonywania szerokiego zestawu badań. Znaczenie mają rodzaj nowotworu, stopień pokrewieństwa oraz wiek zachorowania.

Czy markery nowotworowe warto badać profilaktycznie?

Markery nowotworowe, takie jak CEA, CA-125 czy CA 19-9, nie są zalecane jako uniwersalne badania przesiewowe u zdrowych osób bez objawów. Ich stężenie może wzrastać również w chorobach nienowotworowych, a prawidłowy wynik nie wyklucza raka.
Nie ma również podstaw do rutynowego wykonywania tomografii całego ciała, PET-CT czy rozbudowanych pakietów badań laboratoryjnych w celu poszukiwania wszystkich nowotworów. Takie postępowanie może prowadzić do wyników fałszywie dodatnich, niepotrzebnej diagnostyki i dodatkowego narażenia na promieniowanie.
Dobór badań powinien wynikać z zaleceń dotyczących profilaktyki, indywidualnego ryzyka lub konkretnych wskazań medycznych.

Jakie objawy wymagają konsultacji niezależnie od wieku?

Badania przesiewowe są przeznaczone dla osób bez objawów. Jeśli pojawiają się niepokojące dolegliwości, nie należy czekać na termin kolejnego badania profilaktycznego.
Konsultacji lekarskiej wymagają między innymi niewyjaśniona utrata masy ciała, krew w stolcu lub moczu, wyczuwalny guzek, nietypowe krwawienia, zmieniające się znamiona skórne oraz utrzymujący się kaszel, szczególnie z krwiopluciem.
Objawy te nie oznaczają automatycznie nowotworu, ale wymagają ustalenia przyczyny. Prawidłowy wynik wcześniejszego badania przesiewowego nie wyklucza konieczności diagnostyki nowych dolegliwości.

Zweryfikowane przez: lek. Justyna Romanowska