Cukrzyca – rodzaje, objawy, diagnostyka i leczenie

Cukrzyca to grupa chorób metabolicznych, których wspólną cechą jest podwyższone stężenie glukozy we krwi. Nieprawidłowości mogą wynikać z zaburzeń wydzielania insuliny, jej działania lub współwystępowania obu tych mechanizmów.
Przebieg choroby zależy m.in. od jej typu, czasu trwania oraz występowania innych problemów zdrowotnych. Cukrzyca może przez pewien czas nie powodować charakterystycznych objawów, szczególnie w przypadku typu 2. Długotrwale podwyższone stężenie glukozy może natomiast wpływać na funkcjonowanie naczyń krwionośnych, nerek, narządu wzroku i układu nerwowego.

Różne typy cukrzycy – czym się od siebie różnią?

Cukrzyca nie jest jedną chorobą. Poszczególne jej typy różnią się mechanizmem powstawania oraz sposobem leczenia.

• Cukrzyca typu 1 – jest chorobą autoimmunologiczną, w której dochodzi do niszczenia komórek beta trzustki produkujących insulinę. Prowadzi to do niedoboru tego hormonu. Cukrzyca typu 1 często rozpoczyna się w dzieciństwie lub młodym wieku, ale może zostać rozpoznana również u osoby dorosłej. Leczenie opiera się na insulinoterapii.
• Cukrzyca typu 2 – jest najczęściej występującym typem cukrzycy. Wiąże się ze zmniejszoną odpowiedzią tkanek na insulinę oraz stopniowym zaburzeniem jej wydzielania. Na ryzyko rozwoju choroby wpływają zarówno predyspozycje genetyczne, jak i wiek, nadmierna masa ciała, rozmieszczenie tkanki tłuszczowej czy poziom aktywności fizycznej.
• Cukrzyca ciążowa – jest rozpoznawana w czasie ciąży na podstawie odrębnych kryteriów diagnostycznych. Zaburzenia gospodarki węglowodanowej często ustępują po porodzie, jednak przebyta cukrzyca ciążowa wiąże się ze zwiększonym ryzykiem rozwoju cukrzycy typu 2 w przyszłości.
• Inne typy cukrzycy – do tej grupy należą m.in. cukrzyce monogenowe, takie jak MODY, cukrzyca związana z chorobami trzustki oraz zaburzenia wywołane przez niektóre leki lub inne choroby.

Prawidłowe określenie typu cukrzycy ma znaczenie dla dalszego sposobu postępowania, ponieważ mechanizm choroby i stosowane metody leczenia mogą się różnić.

Objawy cukrzycy nie zawsze pojawiają się od razu

Przebieg cukrzycy może być bardzo różny. W przypadku cukrzycy typu 1 objawy często rozwijają się w stosunkowo krótkim czasie. Cukrzyca typu 2 może natomiast przez dłuższy okres przebiegać bez charakterystycznych dolegliwości.
Do objawów mogących towarzyszyć podwyższonemu stężeniu glukozy należą m.in.:

• zwiększone pragnienie,
• częstsze oddawanie moczu, również w nocy,
• niezamierzony spadek masy ciała,
• zmęczenie i osłabienie,
• niewyraźne widzenie,
• częściej występujące infekcje,
• wolniejsze gojenie się ran.

Objawy te nie występują u każdej osoby z cukrzycą i mogą mieć również inne przyczyny. Nasilone pragnienie, częste oddawanie moczu i niezamierzona utrata masy ciała są jednak klasycznymi objawami hiperglikemii i mogą być powodem do wykonania badań gospodarki węglowodanowej.

Jak rozpoznaje się cukrzycę?

Rozpoznanie cukrzycy opiera się na badaniach laboratoryjnych. Wykorzystuje się przede wszystkim oznaczenie glukozy w osoczu oraz hemoglobiny glikowanej HbA1c.
U osób niebędących w ciąży stosuje się następujące kryteria:

Jeżeli nie występują jednoznaczne objawy hiperglikemii lub przełom hiperglikemiczny, rozpoznanie wymaga potwierdzenia nieprawidłowego wyniku. Może to być ponowne wykonanie tego samego badania albo uzyskanie nieprawidłowego wyniku w innym badaniu diagnostycznym.
Wartości niższe niż kryteria cukrzycy mogą również świadczyć o zaburzeniach gospodarki węglowodanowej, w tym o stanie przedcukrzycowym. Interpretacja wyników zależy od rodzaju wykonanego badania oraz pozostałych informacji o stanie zdrowia.
W przypadku cukrzycy ciążowej stosuje się osobne kryteria rozpoznania.

Leczenie zależy od typu cukrzycy i sytuacji pacjenta

Sposób leczenia cukrzycy dobiera się do jej typu, wyników badań, wieku, chorób współistniejących oraz innych czynników zdrowotnych. Cele dotyczące glikemii również mogą różnić się między pacjentami.

Cukrzyca typu 1

W cukrzycy typu 1 podstawą leczenia jest insulinoterapia. Insulina może być podawana za pomocą wstrzykiwaczy lub pompy insulinowej. Coraz częściej wykorzystywane są również systemy ciągłego monitorowania glukozy oraz systemy automatycznego podawania insuliny.
Elementem postępowania jest również dopasowanie sposobu żywienia, aktywności fizycznej i dawek insuliny do codziennego funkcjonowania pacjenta.

Cukrzyca typu 2

Leczenie cukrzycy typu 2 może obejmować zarówno zmiany dotyczące stylu życia, jak i farmakoterapię. Dobór leków nie opiera się obecnie wyłącznie na wartości glukozy lub HbA1c. Uwzględnia się również m.in. choroby układu sercowo-naczyniowego, niewydolność serca, przewlekłą chorobę nerek, masę ciała oraz ryzyko hipoglikemii.
W terapii wykorzystywane są różne grupy leków, m.in. metformina, inhibitory SGLT2, leki działające poprzez receptor GLP-1, inhibitory DPP-4, pochodne sulfonylomocznika oraz insulina. Wybór preparatu lub połączenia kilku leków zależy od sytuacji danego pacjenta.
Insulinoterapia może być stosowana również w cukrzycy typu 2, zwłaszcza gdy występuje znaczna hiperglikemia lub dotychczasowe leczenie nie pozwala osiągnąć ustalonych celów terapeutycznych.

Sposób żywienia i aktywność fizyczna

Nie istnieje jedna uniwersalna „dieta cukrzycowa” odpowiednia dla wszystkich pacjentów. Sposób żywienia może być dobierany z uwzględnieniem m.in. przyjmowanych leków, masy ciała, aktywności fizycznej, chorób współistniejących i preferencji żywieniowych.
W jadłospisie uwzględnia się m.in. warzywa, produkty pełnoziarniste, nasiona roślin strączkowych oraz inne źródła błonnika. Znaczenie ma również ilość i rodzaj spożywanych węglowodanów oraz ograniczenie udziału wysoko przetworzonej żywności i napojów zawierających duże ilości cukrów prostych.
Aktywność fizyczna może wpływać na gospodarkę glukozową, sprawność oraz masę ciała. W zaleceniach dla większości dorosłych osób z cukrzycą uwzględnia się co najmniej 150 minut aktywności aerobowej o umiarkowanej lub większej intensywności tygodniowo. Rodzaj wysiłku powinien być dopasowany do stanu zdrowia, rodzaju leczenia i możliwości danej osoby.

Kontrola cukrzycy obejmuje więcej niż pomiar glukozy

Zakres samokontroli zależy m.in. od typu cukrzycy i stosowanego leczenia. U części pacjentów wykorzystuje się pomiary glukometrem, u innych systemy ciągłego monitorowania glukozy. Nie każda osoba z cukrzycą typu 2 musi natomiast wykonywać pomiary glukozy z taką samą częstotliwością.
W okresowej ocenie stanu zdrowia mogą być uwzględniane również:

• HbA1c,
• ciśnienie tętnicze,
• profil lipidowy,
• funkcja nerek,
• stan narządu wzroku,
• stan stóp i układu nerwowego,
• masa ciała i inne czynniki ryzyka sercowo-naczyniowego.

Zakres i częstotliwość kontroli są ustalane z uwzględnieniem przebiegu choroby i stosowanego leczenia.

Ostre i przewlekłe powikłania cukrzycy

Długotrwale podwyższone stężenie glukozy we krwi może wiązać się z rozwojem powikłań dotyczących różnych narządów. W przebiegu cukrzycy mogą pojawić się również ostre zaburzenia wymagające szybkiej oceny medycznej.
Do ostrych stanów związanych z cukrzycą lub jej leczeniem należą m.in.:

• cukrzycowa kwasica ketonowa – występuje przede wszystkim przy znacznym niedoborze insuliny i częściej dotyczy osób z cukrzycą typu 1,
• stan hiperglikemiczno-hiperosmolarny – może wystąpić przy znacznej hiperglikemii, częściej u osób z cukrzycą typu 2,
• hipoglikemia – zbyt niskie stężenie glukozy, które może być związane m.in. z działaniem insuliny lub niektórych leków przeciwcukrzycowych.

Przewlekłe powikłania mogą dotyczyć m.in.:

• siatkówki oka,
• nerek,
• nerwów obwodowych,
• serca i naczyń krwionośnych,
• stóp, szczególnie jeśli współwystępują zaburzenia czucia lub krążenia.

Ryzyko i przebieg powikłań różnią się między pacjentami. Z tego względu opieka nad osobą z cukrzycą obejmuje nie tylko ocenę glikemii, ale także innych parametrów związanych ze stanem zdrowia.
W przypadku cukrzycy typu 2 znaczenie ma również ograniczanie czynników związanych z jej rozwojem u osób z podwyższonym ryzykiem. Dotyczy to m.in. aktywności fizycznej, sposobu żywienia i masy ciała. Takie postępowanie nie odnosi się jednak w ten sam sposób do cukrzycy typu 1, której mechanizm powstawania jest odmienny.