Masa ciała jest jednym z parametrów uwzględnianych w ocenie stanu zdrowia. Zarówno jej nadmiar, jak i zbyt niska wartość mogą wiązać się z określonymi konsekwencjami zdrowotnymi. Znaczenie ma jednak nie tylko liczba kilogramów, ale również skład ciała, rozmieszczenie tkanki tłuszczowej, sposób żywienia, aktywność fizyczna oraz występowanie innych czynników ryzyka.
Kontrola masy ciała nie powinna więc ograniczać się wyłącznie do regularnego ważenia. W ocenie można uwzględniać m.in. wskaźnik masy ciała BMI, obwód pasa, zmiany masy ciała w czasie oraz informacje dotyczące ogólnego stanu zdrowia.
BMI jako jeden z elementów oceny masy ciała
Jednym z najczęściej stosowanych narzędzi do wstępnej oceny masy ciała jest Body Mass Index, czyli BMI. Wskaźnik określa relację masy ciała do wzrostu i jest wykorzystywany m.in. do klasyfikowania niedowagi, nadwagi i otyłości u osób dorosłych.
Jak obliczyć BMI? Dzieląc masę ciała wyrażoną w kilogramach przez kwadrat wzrostu podanego w metrach:
BMI = masa ciała (kg) / wzrost² (m²)
Do wykonania obliczenia można również wykorzystać kalkulator BMI.
W przypadku osób dorosłych stosuje się następującą klasyfikację:
| BMI (kg/m²) | Klasyfikacja |
|---|---|
| poniżej 18,5 | niedowaga |
| 18,5-24,9 | prawidłowa masa ciała |
| 25,0-29,9 | nadwaga |
| 30,0-34,9 | otyłość I stopnia |
| 35,0-39,9 | otyłość II stopnia |
| 40,0 i więcej | otyłość III stopnia |
Wynik BMI jest jednak wskaźnikiem orientacyjnym. Nie pokazuje bezpośrednio, jaki procent masy ciała stanowią mięśnie, tkanka tłuszczowa, kości czy woda. Dwie osoby z takim samym BMI mogą więc różnić się pod względem składu ciała.
Inaczej interpretuje się również BMI dziecka. U dzieci i młodzieży wynik ocenia się z uwzględnieniem wieku i płci, korzystając z odpowiednich siatek lub wartości odniesienia.
Dlaczego sam wynik BMI nie daje pełnego obrazu?
Wskaźnik BMI nie dostarcza informacji o rozmieszczeniu tkanki tłuszczowej. Z tego względu w ocenie stanu zdrowia można brać pod uwagę również obwód pasa oraz, w określonych sytuacjach, analizę składu ciała.
Szczególne znaczenie metaboliczne ma nadmierne gromadzenie tkanki tłuszczowej w okolicy brzucha. Otyłość brzuszna może wiązać się ze zwiększonym ryzykiem m.in. zaburzeń gospodarki węglowodanowej i lipidowej oraz chorób układu sercowo-naczyniowego.
Pomiar obwodu pasa może więc uzupełniać BMI, szczególnie w sytuacji, gdy potrzebna jest dokładniejsza ocena rozmieszczenia tkanki tłuszczowej.
Analiza składu ciała dostarcza natomiast dodatkowych informacji m.in. o udziale tkanki tłuszczowej i beztłuszczowej masy ciała. Wynik takiego pomiaru również należy interpretować z uwzględnieniem zastosowanej metody i pozostałych informacji o stanie zdrowia.
Masa ciała a ryzyko wybranych chorób
Nadwaga i otyłość mogą współwystępować ze zwiększonym ryzykiem rozwoju różnych chorób i zaburzeń metabolicznych. Dotyczy to m.in.:
- cukrzycy typu 2,
- nadciśnienia tętniczego,
- chorób układu sercowo-naczyniowego,
- zaburzeń gospodarki lipidowej,
- bezdechu sennego,
- chorób układu kostno-stawowego,
- niektórych nowotworów.
Ryzyko nie zależy jednak wyłącznie od BMI. Znaczenie mają także m.in. wiek, obwód pasa, poziom aktywności fizycznej, wyniki badań laboratoryjnych, ciśnienie tętnicze oraz występowanie innych chorób.
Również niedowaga (zbyt niska waga) może mieć różne przyczyny i w określonych sytuacjach wiązać się m.in. z niedoborami żywieniowymi lub utratą masy mięśniowej. Szczególnej uwagi wymaga niezamierzony spadek masy ciała, zwłaszcza jeśli towarzyszą mu inne objawy.
Od czego zależą zmiany masy ciała?
Masa ciała zależy od wielu wzajemnie powiązanych czynników. Znaczenie mają m.in. sposób żywienia, ilość wydatkowanej energii, aktywność fizyczna, sen, niektóre choroby, stosowane leki, czynniki hormonalne i metaboliczne, a także indywidualne predyspozycje.
Nie istnieje jeden model postępowania odpowiedni dla każdej osoby. Zmiany dotyczące masy ciała powinny uwzględniać aktualny stan zdrowia, potrzeby organizmu oraz przyczynę nadmiernej lub zbyt niskiej masy ciała.
Sposób żywienia a bilans energetyczny
Sposób żywienia jest jednym z elementów wpływających na utrzymanie masy ciała. Znaczenie ma zarówno ilość dostarczanej energii, jak i skład diety.
W codziennym jadłospisie mogą być uwzględniane m.in.:
- warzywa i owoce,
- pełnoziarniste produkty zbożowe,
- nasiona roślin strączkowych,
- produkty będące źródłem białka,
- produkty zawierające nienasycone kwasy tłuszczowe.
Istotne znaczenie ma również ograniczanie udziału produktów wysoko przetworzonych, które mogą dostarczać dużej ilości energii, cukrów prostych, soli oraz tłuszczów nasyconych.
W przypadku redukcji masy ciała znaczenie ma ujemny bilans energetyczny, czyli sytuacja, w której organizm wydatkuje więcej energii, niż otrzymuje z pożywienia. Wielkość i sposób wprowadzania zmian mogą być dobierane indywidualnie, z uwzględnieniem stanu zdrowia oraz zapotrzebowania organizmu.
Ruch jako element codziennego funkcjonowania
Aktywność fizyczna wpływa na wydatek energetyczny, sprawność organizmu oraz utrzymanie masy mięśniowej. Jest również jednym z elementów uwzględnianych w profilaktyce wielu chorób przewlekłych.
W zaleceniach dla osób dorosłych uwzględnia się zazwyczaj od 150 do 300 minut aktywności aerobowej o umiarkowanej intensywności tygodniowo lub od 75 do 150 minut aktywności o większej intensywności. Dodatkowo uwzględnia się ćwiczenia wzmacniające główne grupy mięśni.
Rodzaj oraz intensywność aktywności mogą być dostosowane do wieku, kondycji, stanu zdrowia i dotychczasowego poziomu aktywności.
Jak obserwować zmiany masy ciała?
Regularne pomiary mogą pomagać w obserwowaniu zmian zachodzących w czasie. W zależności od sytuacji można uwzględniać:
- masę ciała,
- BMI,
- obwód pasa,
- w określonych przypadkach skład ciała,
- wyniki badań związanych m.in. z gospodarką lipidową i węglowodanową.
Pojedynczy pomiar nie zawsze dostarcza pełnej informacji. Znaczenie ma również kierunek zmian oraz ich tempo.
Częste ważenie się nie jest także wymagane w każdym przypadku. Sposób monitorowania można dostosować do celu oraz indywidualnej sytuacji.
Rola dietetyka w zmianie sposobu żywienia
Poradnictwo dietetyczne może być jednym z elementów postępowania u osób, które chcą zmienić sposób żywienia lub których masa ciała wymaga szerszej oceny.
Dietetyk może pomóc przeanalizować dotychczasowy sposób żywienia oraz dobrać jego modyfikacje z uwzględnieniem zapotrzebowania energetycznego, preferencji żywieniowych i stanu zdrowia.
W przypadku otyłości postępowanie nie zawsze ogranicza się do diety i aktywności fizycznej. W zależności od sytuacji lekarz może ocenić obecność chorób współistniejących oraz rozważyć dodatkowe metody leczenia.
Zmiana masy ciała jako sygnał do dalszej oceny
Masa ciała naturalnie może zmieniać się w czasie. Większego znaczenia nabierają jednak zmiany, które są wyraźne, postępują szybko, pojawiają się bez uchwytnej przyczyny lub towarzyszą im inne dolegliwości.
Konsultacja może być rozważana m.in. w przypadku:
- niezamierzonego spadku masy ciała,
- stopniowego wzrostu masy ciała pomimo braku wyraźnych zmian stylu życia,
- znacznych zmian apetytu,
- współwystępowania zaburzeń hormonalnych lub metabolicznych,
- obecności chorób mogących wpływać na masę ciała,
- trudności z utrzymaniem masy ciała mimo podejmowanych zmian.
Lekarz może wówczas ocenić możliwe przyczyny oraz, w zależności od sytuacji, zaplanować dalszą diagnostykę lub sposób postępowania.
BMI to nie wszystko – masa ciała w szerszym kontekście
Ocena masy ciała nie powinna opierać się wyłącznie na liczbie kilogramów. BMI może być użytecznym punktem wyjścia, ale nie dostarcza pełnych informacji o składzie ciała ani rozmieszczeniu tkanki tłuszczowej. Uzupełnieniem oceny może być m.in. pomiar obwodu pasa oraz analiza innych czynników związanych ze stanem zdrowia.
Na utrzymanie masy ciała wpływają sposób żywienia, aktywność fizyczna, zapotrzebowanie energetyczne, sen, stan zdrowia oraz czynniki metaboliczne i hormonalne. Jeśli masa ciała wyraźnie się zmienia lub pojawiają się dodatkowe objawy, znaczenie tych zmian można ocenić w szerszym kontekście zdrowotnym.
