Miażdżyca tętnic to jedna z najczęstszych przyczyn chorób sercowo-naczyniowych, które z kolei stanowią najczęstszą przyczynę zgonów w Polsce i na świecie. To przewlekła choroba tętnic, rozwijająca się podstępnie, często przez wiele lat nie dając żadnych zauważalnych objawów miażdżycy. Jest ściśle związana ze stylem życia, a jej konsekwencje mogą być druzgocące, prowadząc do zawału serca, udaru mózgu czy konieczności amputacji kończyn dolnych. Zrozumienie, czym jest miażdżyca, jak się rozwija i jak jej zapobiegać, jest kluczowe dla zachowania zdrowia.
Zrozumieć istotę miażdżycy
Miażdżyca to przewlekła choroba zapalna, która polega na odkładaniu się w ścianach tętnic substancji tłuszczowych, głównie cholesterolu (szczególnie frakcji LDL, często nazywanej „złym cholesterolem”), komórek zapalnych i włókien kolagenowych. Proces ten prowadzi do tworzenia się tzw. blaszek miażdżycowych, które stopniowo zwężają światło tętnic i usztywniają ich ściany. W efekcie zmniejsza się przepływ krwi do różnych narządów, co prowadzi do niedokrwienia.
Początkowe zmiany miażdżycowe można zaobserwować już w młodym wieku w postaci pasm tłuszczowo-lipidowych. Z czasem te pasma przekształcają się w bardziej zaawansowane blaszki miażdżycowe, które mogą wapnieć, stawać się niestabilne i pękać. Pęknięcie blaszki może wywołać reakcję krzepnięcia krwi i doprowadzić do powstania zakrzepu, który całkowicie zamyka światło tętnicy, wywołując ostre niedokrwienie i poważne powikłania.
Czynniki ryzyka i przyczyny rozwoju miażdżycy
Rozwój miażdżycy jest procesem złożonym, na który wpływa wiele czynników. Choć pewne predyspozycje, takie jak wiek, płeć męska czy genetyka, są poza naszą kontrolą, wiele innych czynników ryzyka można modyfikować, aby znacznie zmniejszyć prawdopodobieństwo wystąpienia chorób tętnic.
Do głównych, modyfikowalnych czynników ryzyka zalicza się:
- wysoki poziom cholesterolu we krwi – zwłaszcza podwyższony poziom cholesterolu LDL (lipoprotein o niskiej gęstości), który sprzyja odkładaniu się tłuszczów w naczyniach krwionośnych,
- nadciśnienie tętnicze – przewlekłe wysokie ciśnienie uszkadza ściany tętnic, ułatwiając tworzenie się blaszek,
- cukrzyca – wysoki poziom cukru we krwi przyspiesza uszkodzenie naczyń,
- palenie tytoniu – substancje chemiczne zawarte w dymie tytoniowym bezpośrednio uszkadzają śródbłonek naczyń,
- brak aktywności fizycznej i siedzący styl życia,
- nieodpowiednia dieta, bogata w nasycone kwasy tłuszczowe, kwasy tłuszczowe typu trans, przetworzone produkty i cukry,
- otyłość, zwłaszcza otyłość brzuszna,
- przewlekły stres.
Warto również wspomnieć o roli podwyższonego poziomu lipoproteiny (a) – Lp(a), która, niezależnie od poziomu cholesterolu LDL, znacząco zwiększa ryzyko miażdżycy.
Gdzie miażdżyca atakuje? Rodzaje i objawy
Miażdżyca może obejmować różne tętnice w organizmie, a jej objawy zależą od lokalizacji i stopnia zaawansowania choroby.
| Lokalizacja miażdżycy | Możliwe objawy i konsekwencje |
|---|---|
| Miażdżyca tętnic wieńcowych | Ból w klatce piersiowej (dławica piersiowa), duszności, szybkie męczenie się. Nieleczona prowadzi do choroby niedokrwiennej serca i zawału serca. |
| Miażdżyca tętnic szyjnych | Zawroty głowy, zaburzenia mowy, widzenia, czucia lub równowagi, przejściowe niedowłady kończyn, szumy w uszach. Może być przyczyną udaru mózgu. |
| Miażdżyca kończyn dolnych | Ból nóg (szczególnie łydek) podczas chodzenia, ustępujący po odpoczynku (tzw. chromanie przestankowe). Postępujące niedokrwienie kończyn może prowadzić do martwicy i amputacji kończyn dolnych. |
| Miażdżyca aorty | Często bezobjawowa, może prowadzić do tętniaków, zwłaszcza tętniaka aorty brzusznej. |
| Miażdżyca tętnic nerkowych | Może być przyczyną nadciśnienia nerkopochodnego i niewydolności nerek. |
| Miażdżyca mózgu | Zmniejszenie przepływu krwi do mózgu może objawiać się zaburzeniami pamięci, koncentracji, zmianami w zachowaniu, a w skrajnych przypadkach prowadzić do udaru. |
W przypadku miażdżycy tętnic kończyn dolnych (zwanej również miażdżycą nóg), ból w mięśniach podudzia pojawia się po przejściu określonego dystansu i zmusza do zatrzymania się. Na późniejszych etapach może wystąpić ból nóg i stóp nawet w spoczynku, a także krytyczne niedokrwienie kończyn, prowadzące do owrzodzeń i zakażeń.
Diagnostyka i nowoczesne metody leczenia
Wczesne wykrycie miażdżycy jest kluczowe dla skutecznego leczenia miażdżycy i minimalizowania powikłań. Diagnostyka obejmuje zarówno podstawowe badania laboratoryjne, jak i zaawansowane techniki obrazowania.
Podstawowe badania:
- lipidogram (ocena poziomu cholesterolu we krwi, w tym frakcji LDL i HDL oraz trójglicerydów),
- pomiar poziomu glukozy (w kierunku cukrzycy),
- pomiar ciśnienia tętniczego,
- badanie CRP (marker stanu zapalnego).
Badania obrazowe:
- USG dopplerowskie (ocena przepływu krwi w naczyniach i wykrywanie zwężeń),
- tomografia komputerowa (angio-TK) lub angiografia (szczegółowa wizualizacja tętnic, np. tętnic wieńcowych czy tętnic szyjnych),
- koronarografia (w przypadku podejrzenia miażdżycy tętnic wieńcowych),
- EKG i testy wysiłkowe.
Leczenie miażdżycy jest zawsze wielokierunkowe i zależy od stopnia zaawansowania choroby oraz jej lokalizacji. Zawsze obejmuje modyfikację stylu życia, a w wielu przypadkach również farmakoterapię. Leki, takie jak statyny, ezetymib czy inhibitory PCSK9, mają za zadanie obniżyć poziom cholesterolu we krwi. Często stosuje się również leki przeciwpłytkowe (np. kwas acetylosalicylowy) w celu zapobiegania zakrzepom.
W zaawansowanych przypadkach, gdy blaszki znacząco zwężają światło tętnic, konieczne może być leczenie inwazyjne:
- angioplastyka balonowa z implantacją stentu (np. w przypadku miażdżycy kończyn dolnych lub tętnic wieńcowych),
- endarterektomia (chirurgiczne usunięcie blaszki miażdżycowej, np. z tętnic szyjnych),
- pomostowanie aortalno-wieńcowe (tzw. by-passy), umożliwiające ominięcie zwężonej tętnicy wieńcowej i doprowadzenie krwi do serca,
- leczenie fibrynolityczne (rozpuszczanie zakrzepów w ostrych stanach).
Profilaktyka – klucz do zdrowych naczyń
Miażdżyca jest chorobą, której w dużym stopniu można zapobiegać poprzez świadome wybory stylu życia. Profilaktyka to najlepsza strategia, aby uniknąć rozwoju choroby i jej groźnych powikłań.
Kluczowe elementy profilaktyki miażdżycy to:
- zdrowa dieta – ograniczenie spożycia czerwonego mięsa, tłuszczów nasyconych i trans, cukru i soli, zwiększenie spożycia warzyw, owoców, pełnoziarnistych produktów, ryb i zdrowych tłuszczów roślinnych,
- aktywność fizyczna – regularne ćwiczenia aerobowe (np. szybki spacer, pływanie, jazda na rowerze) przez co najmniej 30 minut, 3-5 razy w tygodniu,
- rzucenie palenia – to jeden z najważniejszych kroków w celu ochrony układu krążenia,
- utrzymanie prawidłowej masy ciała (BMI w zakresie 20-25 kg/m²),
- kontrola nadciśnienia tętniczego i cukrzycy, jeśli występują,
- regularne badania kontrolne, w tym monitorowanie poziomu cholesterolu we krwi.
Pamiętajmy, że choroby układu krążenia (w tym miażdżyca) stanowią najczęstszą przyczynę zgonów, ale jednocześnie wiele z nich można skutecznie leczyć i im zapobiegać. Świadome zarządzanie własnym zdrowiem i wczesne reagowanie na niepokojące objawy to najskuteczniejsza droga do długiego i zdrowego życia.