Zapalenie migdałków – przyczyny, objawy i leczenie

Zapalenie migdałków to powszechna infekcja, diagnozowana w każdym wieku, choć szczególnie często dotyka dzieci w wieku przedszkolnym i szkolnym. Migdałki podniebienne, zlokalizowane w tylnej części gardła, stanowią kluczowy element naszego systemu odpornościowego, działając jako pierwsza linia obrony przed patogenami wdychanymi lub połykanymi. Kiedy te strażnicze struktury zostają zaatakowane przez wirusy lub bakterie, ulegają stanowi zapalnemu, co objawia się szeregiem nieprzyjemnych dolegliwości. Zrozumienie przyczyn, objawów oraz odpowiednich metod leczenia zapalenia migdałków jest kluczowe dla szybkiego powrotu do zdrowia i uniknięcia potencjalnych powikłań. Chociaż większość przypadków zapalenia migdałków ustępuje samoistnie lub po krótkotrwałej terapii, w niektórych sytuacjach wymaga ono bardziej zaawansowanej interwencji.

Migdałki – strażnicy odporności

Migdałki to skupiska tkanki limfatycznej, pełniące funkcję filtrów, które wychwytują drobnoustroje chorobotwórcze (bakterie i wirusy), zanim te przedostaną się głębiej do układu oddechowego. Wytwarzają również przeciwciała, wspomagając organizm w walce z infekcjami. Mamy kilka par migdałków, w tym gardłowe (znane jako adenoidalne), językowe i podniebienne. Kiedy czynnik zakaźny dostanie się do jamy ustnej lub nosa i zostanie zatrzymany przez migdałki, układ odpornościowy uruchamia reakcję zapalną. Powoduje to obrzęk migdałków, ból i często gorączkę, będące sygnałem walki organizmu z infekcją.

Rodzaje zapalenia migdałków i ich przyczyny

Zapalenie migdałków może być spowodowane różnorodnymi patogenami, co ma bezpośredni wpływ na jego przebieg i wymaganą terapię.

Wirusowe zapalenie migdałków

Najczęstszą przyczyną zapalenia migdałków jest wirus, odpowiadający za około 70% przypadków u dorosłych i dzieci. Wirusowe zapalenie migdałków jest zazwyczaj łagodniejsze i często towarzyszą mu objawy przeziębienia, takie jak katar i kaszel. Do najczęściej występujących wirusów wywołujących zapalenie migdałków należą:

• rinowirusy (najczęstsza przyczyna zapalenia migdałków o podłożu wirusowym i przeziębienia),
• adenowirusy,
• wirus grypy,
• syncytialny wirus oddechowy (RSV),
• niektóre koronawirusy.

Rzadziej zapalenie migdałków o podłożu wirusowym jest wynikiem infekcji wirusem Epstein-Barr (mononukleoza), cytomegalii czy wirusem opryszczki. W przypadku wirusowego zapalenia migdałków powierzchnia migdałków jest zazwyczaj zaczerwieniona i obrzęknięta, ale rzadko występują na niej białe naloty.

Bakteryjne zapalenie migdałków

Mniej powszechne, ale często o cięższym przebiegu, jest bakteryjne zapalenie migdałków, nazywane również ropnym zapaleniem migdałków lub anginą. Głównym winowajcą są tu paciorkowce (zwłaszcza Streptococcus pyogenes – paciorkowiec beta-hemolizujący grupy A), które wywołują paciorkowcowe zapalenie gardła. Inne bakterie również mogą powodować zapalenie migdałków, ale są rzadsze. Charakterystyczną cechą bakteryjnego zapalenia migdałków są białe lub żółte naloty (czasem zlewające się), widoczne na powierzchni migdałków, co odróżnia je od infekcji wirusowych. Początek choroby jest zazwyczaj nagły, z wysoką gorączką i silnym bólem gardła, bez towarzyszącego kaszlu czy kataru.

Ostre, przewlekłe i nawracające – typy infekcji

Zapalenie migdałków dzieli się na typy w zależności od czasu trwania i częstotliwości występowania:

• ostre zapalenie migdałków – objawy utrzymują się zwykle od 3 do 10 dni, maksymalnie do dwóch tygodni. Ostre zapalenie migdałków podniebiennych często ustępuje po leczeniu objawowym lub antybiotykoterapii,
• przewlekłe zapalenie migdałków – objawy przewlekłego zapalenia migdałków utrzymują się dłużej niż dwa tygodnie, charakteryzując się długotrwałym bólem gardła, nieświeżym oddechem i tkliwością węzłów chłonnych na szyi. Może prowadzić do powstawania kamieni migdałkowych w szczelinach migdałków,
• nawracające zapalenie migdałków – występuje, gdy pacjent doświadcza wielu epizodów zapalenia migdałków w ciągu roku (np. 5-7 razy w ciągu roku lub 3 razy przez 3 lata z rzędu). Nawracające zapalenie migdałków może być związane z biofilmami bakteryjnymi lub predyspozycjami genetycznymi, wpływającymi na odpowiedź immunologiczną.

Objawy zapalenia migdałków – na co zwrócić uwagę?

Objawy zapalenia migdałków obejmują szeroki wachlarz dolegliwości, które mogą przypominać silne przeziębienie lub grypę. Pierwsze objawy zapalenia migdałków pojawiają się zazwyczaj kilka dni po kontakcie z osobą chorą, która przeniosła infekcje migdałków drogą kropelkową.

Najczęstsze objawy zapalenia migdałków to:

• silny ból gardła, często utrudniający połykanie,
• gorączka (szczególnie wysoka w przypadku infekcji bakteryjnych),
• zaczerwienienie i obrzęk migdałków,
• powiększone i bolesne węzły chłonne na szyi,
• białe lub żółte naloty na migdałkach (częściej w bakteryjnym zapaleniu),
• ból głowy, ogólne osłabienie, dreszcze,
• nieprzyjemny zapach z ust (halitoza),
• zmiana tonu głosu, chrypka,
• ból ucha (często promieniujący).

U dzieci w wieku przedszkolnym i szkolnym mogą dodatkowo występować objawy, takie jak: niechęć do jedzenia, ślinienie się, nudności, wymioty czy ból brzucha. Warto pamiętać, że kaszel i katar są bardziej charakterystyczne dla wirusowego zapalenia migdałków.

Diagnostyka – klucz do skutecznego leczenia

Właściwa diagnoza jest niezbędna, ponieważ leczenie zapalenia migdałków zależy od przyczyny. Lekarz przeprowadzi badanie fizykalne, oceniając wygląd gardła i migdałków oraz sprawdzając węzły chłonne. Aby ustalić, czy przyczyną zapalenia migdałków jest czynnik bakteryjny czy wirusowy, lekarz może zlecić:

• wymaz z gardła – pobranie próbki z tylnej części gardła do szybkiego testu na obecność paciorkowców grupy A lub do posiewu mikrobiologicznego z antybiogramem,
• morfologia krwi z rozmazem – badanie krwi może pomóc określić, czy infekcja ma podłoże wirusowe, czy bakteryjne, co wspomaga decyzję o odpowiednim leczeniu.

Skuteczne leczenie zapalenia migdałków

Leczenie zapalenia migdałków jest dostosowywane do jego etiologii i nasilenia objawów.

Kiedy antybiotyki są niezbędne?

W przypadku bakteryjnego zapalenia migdałków, czyli anginy, konieczna jest antybiotykoterapia. Zazwyczaj przepisuje się penicylinę (lub inne antybiotyki w przypadku uczulenia). Niezwykle ważne jest, aby przyjąć cały przepisany cykl leków, nawet jeśli objawy ustąpią wcześniej. Przerwanie leczenia może prowadzić do nawrotu infekcji i poważnych powikłań, takich jak gorączka reumatyczna (mogąca uszkodzić serce) czy ostre kłębuszkowe zapalenie nerek.

Domowe sposoby na ukojenie bólu

Niezależnie od przyczyny, domowe sposoby mogą znacząco złagodzić dolegliwości i wspomóc powrót do zdrowia:

• odpoczynek – dużo snu wspiera układ odpornościowy,
• nawadnianie – picie ciepłych (np. herbaty z miodem, rosołu) lub bardzo zimnych (np. wody z lodem, lodów) płynów pomaga w celu nawilżenia gardła i migdałków oraz łagodzi ból,
• płukanki – płukanie gardła ciepłą wodą z solą kilka razy dziennie,
• leki OTC – dostępne bez recepty leki przeciwbólowe i przeciwzapalne (np. ibuprofen, paracetamol) oraz pastylki do ssania lub spraye znieczulające gardło,
• nawilżacze – używanie nawilżacza powietrza z chłodną mgiełką może ulżyć w suchości i bólu gardła,
• unikanie drażniących czynników – należy unikać dymu papierosowego i innych drażniących substancji.

Leczenie chirurgiczne – wycięcie migdałków

Leczenie chirurgiczne, polegające na usunięciu migdałków (tonsillektomia), jest rozważane w przypadku nawracającego zapalenia migdałków, przewlekłego zapalenia migdałków lub gdy infekcje prowadzą do poważnych powikłań, np. problemów z oddychaniem podczas snu (obturacyjny bezdech senny). Decyzja o wycięciu migdałków jest podejmowana indywidualnie przez laryngologa, biorąc pod uwagę częstość i nasilenie anginy oraz wpływ na jakość życia pacjenta.

Możliwe powikłania

Choć zapalenie migdałków rzadko stanowi poważny problem zdrowotny, nieleczone lub ciężkie przypadki mogą prowadzić do komplikacji. Należą do nich: ropień okołomigdałkowy (gromadzenie ropy za migdałkiem), zapalenie ucha środkowego, szkarlatyna, a w przypadku nieleczonego paciorkowcowego zapalenia gardła – wspomniane wcześniej gorączka reumatyczna oraz zapalenie nerek. W rzadkich przypadkach silny obrzęk migdałków może utrudniać oddychanie, prowadząc do bezdechu sennego.

Zapobieganie zapaleniu migdałków

Aby zmniejszyć ryzyko rozwoju zapalenia migdałków, kluczowe jest przestrzeganie podstawowych zasad higieny:

• częste i dokładne mycie rąk, szczególnie po kaszlu, kichaniu i przed jedzeniem,
• unikanie bliskiego kontaktu z osobami chorymi,
• niedzielenie się naczyniami, sztućcami czy innymi przedmiotami osobistymi,
• zakrywanie ust i nosa podczas kaszlu i kichania (najlepiej w zgięcie łokcia lub chusteczkę, którą należy od razu wyrzucić).

Pamiętajmy, że szybka reakcja na objawy i konsultacja z lekarzem to najlepsza droga do skutecznego leczenia zapalenia migdałków i zapobiegania poważniejszym problemom zdrowotnym.