Rozwolnienie – czym się różni od biegunki i jak je leczyć?

Biegunka i rozwolnienie – czym się różnią i jak skutecznie je leczyć?

Biegunka to jedna z najczęstszych dolegliwości przewodu pokarmowego, dotykająca miliony ludzi na całym świecie. Chociaż potocznie używa się zamiennie terminów „biegunka” i „rozwolnienie”, w kontekście medycznym istnieją subtelne różnice, które mogą mieć znaczenie dla diagnostyki i leczenia biegunki. Niezależnie od nazewnictwa, ten stan charakteryzuje się zwiększoną częstotliwością i płynną konsystencją stolca, często połączoną z bólem brzucha, nudnościami czy gorączką. Zrozumienie przyczyn i rodzajów biegunki jest kluczowe do efektywnego łagodzenia objawów i, co najważniejsze, zapobiegania poważnym komplikacjom, takim jak odwodnienie organizmu.

Biegunka a rozwolnienie – rozróżnienie pojęć

W codziennym języku słowa „biegunka” i „rozwolnienie” są często traktowane jako synonimy, opisujące luźne wypróżnienia. Medycznie, biegunka jest stanem charakteryzującym się oddawaniem stolca o płynnej lub półpłynnej konsystencji częściej niż trzy razy na dobę lub oddawaniem ponad 200 ml stolca na dzień. Rozwolnienie, choć używane potocznie, nie ma tak precyzyjnej definicji klinicznej. Może ono odnosić się do pojedynczych epizodów luźniejszych wypróżnień, które niekoniecznie spełniają kryteria biegunki pod względem częstotliwości czy objętości. W praktyce, medycyna skupia się na biegunce jako na problemie wymagającym uwagi, ze względu na jej potencjalne konsekwencje.

Mechanizmy i rodzaje biegunek

Istnieją trzy główne mechanizmy powstawania biegunki, które wpływają na jej charakter i objawy:

• biegunka osmotyczna – spowodowana obecnością w jelicie substancji osmotycznie czynnych (np. niestrawionej laktozy czy fruktozy), które ściągają wodę do światła jelita,
• biegunka wydzielnicza (sekrecyjna) – występuje, gdy błona śluzowa przewodu pokarmowego nadmiernie wydziela wodę i elektrolity do jelita, często w wyniku działania toksyn bakteryjnych lub wirusowych,
• biegunka zapalna – wynika z uszkodzenia błony śluzowej jelit przez procesy zapalenia jelita grubego (lub cienkiego), co prowadzi do upośledzenia wchłaniania i zwiększonej utraty płynów.

Podstawowym kryterium diagnostycznym jest czas trwania dolegliwości, na podstawie którego wyróżnia się:

Przyczyny ostrej biegunki

Ostra biegunka jest najczęściej wynikiem infekcji przewodu pokarmowego. Główną przyczyną są wirusy (np. norowirusy, rotawirusy), ale także bakterie (takie jak E. coli, Salmonella, Campylobacter) i pasożyty. Do zakażenia dochodzi zazwyczaj drogą pokarmową, przez spożycie skażonego pokarmu lub wody.

Charakterystyczne objawy biegunki ostrej to:

• nagłe wystąpienie wodnistych stolców,
• ból brzucha,
• gorączka,
• nudności i wymioty.

W przypadku biegunki bakteryjnej stolcom może towarzyszyć śluz lub krew, a ból brzucha bywa bardziej intensywny. Szczególnym rodzajem jest biegunka podróżnych, często spowodowana zmianą flory bakteryjnej i kontaktem z nowymi patogenami w krajach o niższym standardzie sanitarno-higienicznym.

Inną częstą przyczyną jest biegunka poantybiotykowa, która występuje podczas lub po leczeniu antybiotykami. Wynika ona z zaburzenia naturalnej flory bakteryjnej jelit, co w niektórych przypadkach może prowadzić do nadmiernego wzrostu bakterii Clostridioides difficile. Ponadto, wiele innych leków, np. leki na nadciśnienie, niesteroidowe leki przeciwzapalne czy niektóre leki przeciwdepresyjne, również może powodować luźniejsze wypróżnienia jako działanie niepożądane.

Biegunka przewlekła – kiedy biegunka trwa zbyt długo

Przewlekła biegunka, czyli taka, która trwa ponad 30 dni, zazwyczaj ma podłoże nieinfekcyjne i stanowi większe wyzwanie diagnostyczne. Może ona być objawem poważniejszych zaburzeń układu pokarmowego lub chorób ogólnoustrojowych.

Do najczęstszych przyczyn przewlekłej biegunki należą:

• nieswoiste zapalenia jelit (NZJ), takie jak wrzodziejące zapalenie jelita grubego czy choroba Leśniowskiego-Crohna, gdzie biegunka jest objawem przewlekłego procesu zapalnego,
• zespół jelita drażliwego (ZJD), charakteryzujący się nawracającymi bólami brzucha i zmianami rytmu wypróżnień (biegunki, zaparcia lub ich naprzemienne występowanie),
• celiakia, czyli trwała nietolerancja glutenu, prowadząca do uszkodzenia błony śluzowej przewodu pokarmowego i problemów z wchłanianiem,
• nietolerancje pokarmowe (np. laktozy, fruktozy), które wywołują biegunkę osmotyczną po spożyciu konkretnych produktów,
• biegunka tłuszczowa, będąca wynikiem zaburzeń trawienia i wchłaniania tłuszczów, często związana z niewydolnością trzustki lub cholestazą,
• choroby endokrynologiczne (np. nadczynność tarczycy), nowotwory, a także nadużywanie leków przeczyszczających.

W przypadku biegunki przewlekłej, szczególnie jeśli towarzyszą jej objawy alarmowe (jak krew w stolcu, śluz, niezamierzony spadek masy ciała, silne bóle brzucha, gorączka), konieczna jest konsultacja z lekarzem i pogłębiona diagnostyka. Długotrwała utrata płynów i składników odżywczych może prowadzić do niedoboru elektrolitów i ogólnego osłabienia organizmu.

Kiedy biegunka wymaga uwagi lekarza?

Chociaż biegunka zwykle ustępuje samoistnie, istnieją sygnały alarmowe, które powinny skłonić do natychmiastowej wizyty u specjalisty. Są one szczególnie ważne w przypadku dzieci, niemowląt i osób starszych, u których ryzyko odwodnienia jest znacznie wyższe.

Należy pilnie skonsultować się z lekarzem, jeśli:

• biegunka trwa dłużej niż 2-3 dni u dorosłych lub 24 godziny u dzieci,
• pojawia się wysoka gorączka (powyżej 38,5°C),
• w stolcu obecna jest krew, ropa lub duża ilość śluzu,
• występuje silny, uporczywy ból brzucha, który nie ustępuje,
• pojawiają się objawy odwodnienia: zmniejszona ilość moczu, suchość w ustach, zapadnięte oczy, brak łez (u dzieci), apatia, osłabienie,
• ma miejsce niezamierzony spadek masy ciała,
• biegunka jest częsta i ma charakter nawracający (co sugeruje przewlekłą biegunkę),
• wystąpiła biegunka u osoby z obniżoną odpornością (np. po chemioterapii, z AIDS) lub z chorobami przewlekłymi.

Długotrwała wodnista biegunka może doprowadzić do poważnych zaburzeń równowagi wodno-elektrolitowej, co prowadzi do poważnych konsekwencji zdrowotnych.

Jak zatrzymać biegunkę?

Leczenie biegunki zależy od jej przyczyny i nasilenia, jednak podstawą jest zawsze odpowiednie nawadnianie.

Nawadnianie i elektrolity

Najważniejszym elementem leczenia biegunki jest uzupełnianie płynów i elektrolitów. Zaleca się picie dużych ilości wody, ale przede wszystkim doustnych roztworów nawadniających (ORS, elektrolity) dostępnych w aptekach. Zawierają one odpowiednie proporcje soli mineralnych i glukozy, pomagając skutecznie nawodnić organizm i uzupełnić niedobór elektrolitów. Słodkie napoje, soki owocowe czy napoje gazowane są niewskazane, gdyż mogą nasilać biegunkę.

Dieta przy biegunce – co jeść, a czego unikać?

Po ustąpieniu najcięższych objawów, należy stopniowo wprowadzać lekkostrawną dietę.

Co jeść przy biegunce?

• gotowany ryż, kleiki ryżowe,
• gotowane ziemniaki, marchewka,
• banany, pieczone jabłka,
• pieczywo tostowe, sucharki,
• gotowane mięso drobiowe (chude),
• delikatne buliony warzywne.

Należy unikać:

• tłustych, smażonych potraw,
• pikantnych przypraw,
• surowych warzyw i owoców (poza bananami i pieczonymi jabłkami),
• mleka i produktów mlecznych (w niektórych przypadkach nietolerancji laktozy),
• kawy, alkoholu, słodzonych napojów,
• produktów pełnoziarnistych, które mogą przyspieszać pasaż jelitowy.

W leczeniu biegunki pomocne mogą być również probiotyki, szczególnie w przypadku biegunki poantybiotykowej, ponieważ pomagają one odbudować prawidłową florę bakteryjną jelita. Leki spowalniające motorykę jelit (np. loperamid) mogą być stosowane objawowo w łagodnych przypadkach, ale zawsze po konsultacji z lekarzem, zwłaszcza gdy biegunce towarzyszy gorączka lub krew w stolcu.

Biegunka – jak ją leczyć i zapobiegać odwodnieniu?

Biegunka, choć często uznawana za błahą dolegliwość, może mieć różnorodne przyczyny i w niektórych przypadkach prowadzić do poważnych konsekwencji, takich jak odwodnienie i niedobory elektrolitów. Kluczowe jest rozróżnienie biegunki ostrej od biegunki przewlekłej ze względu na czas trwania i objawy towarzyszące. Podstawą leczenia biegunki jest zawsze odpowiednie nawadnianie i wdrożenie lekkostrawnej diety. W przypadku utrzymywania się objawów, pojawienia się krwi w stolcu, wysokiej gorączki lub innych niepokojących sygnałów, konsultacja z lekarzem jest niezbędna. Tylko właściwa diagnostyka pozwoli na skuteczne leczenie przyczynowe i zapobieganie długoterminowym problemom zdrowotnym.