Hiperlipidemia – przyczyny, objawy i leczenie

Hiperlipidemia to zaburzenie gospodarki lipidowej organizmu, charakteryzujące się podwyższonymi stężeniami jednej lub kilku frakcji lipidów we krwi. Najczęściej dotyczy to cholesterolu całkowitego, cholesterolu LDL (tzw. „złego” cholesterolu), a także trójglicerydów, przy jednoczesnym często obniżonym stężeniu cholesterolu HDL (tzw. „dobrego” cholesterolu). Jest to problem o ogromnej skali – w Polsce dotyka znaczny odsetek dorosłej populacji, stanowiąc jeden z głównych czynników ryzyka chorób układu sercowo-naczyniowego, takich jak miażdżyca, choroba wieńcowa, zawał serca czy udar mózgu. Zrozumienie przyczyn, objawów hiperlipidemii i możliwości leczenia hiperlipidemii jest kluczowe dla profilaktyki poważnych powikłań.

Rodzaje hiperlipidemii i ich charakterystyka

Wyróżnia się kilka typów dyslipidemii, w zależności od tego, która frakcja lipidów jest podwyższona:

• hipercholesterolemia – charakteryzuje się przede wszystkim zwiększonym stężeniem cholesterolu całkowitego i cholesterolu LDL (lipoproteiny o niskiej gęstości). Stężenie cholesterolu LDL uznawane za nieprawidłowe dla osób zdrowych to zazwyczaj powyżej 3,0 mmol/L (115 mg/dL), choć u pacjentów z wysokim ryzykiem sercowo-naczyniowym (np. po zawale serca, z cukrzycą czy nadciśnieniem tętniczym) wartości docelowe są znacznie niższe,
• hipertrójglicerydemia – polega na podwyższonym stężeniu trójglicerydów we krwi. Ciężka hipertriglicerydemia, z trójglicerydami w osoczu powyżej 5,6 mmol/L, niesie ze sobą duże ryzyko wystąpienia ostrego zapalenia trzustki,
• hiperlipidemia mieszana (dyslipidemia aterogenna) – jest to połączenie wysokiego poziomu trójglicerydów i niskiego poziomu cholesterolu HDL, często towarzysząca insulinooporności, cukrzycy typu 2 i zespołowi metabolicznemu,
• podwyższone stężenie lipoproteiny (a) [Lp(a)] – jest to niezależny czynnik ryzyka chorób układu sercowo-naczyniowego, szczególnie wczesnego zawału serca i udaru mózgu.

Przyczyny – od genów po styl życia

Przyczyny hiperlipidemii są różnorodne i można je podzielić na pierwotne oraz wtórne. Hiperlipidemie pierwotne są często uwarunkowane genetycznie i dziedziczne. Najbardziej znanym przykładem jest hipercholesterolemia rodzinna, w której mutacje genetyczne prowadzą do bardzo wysokiego poziomu cholesterolu LDL już we wczesnym wieku.

Hiperlipidemie wtórne są znacznie częstsze i wynikają z innych schorzeń, przyjmowanych leków lub nieprawidłowego stylu życia. Do najczęstszych czynników ryzyka podwyższonego cholesterolu zalicza się:

• niezdrową dietę – bogatą w tłuszcze nasycone, izomery trans kwasów tłuszczowych (występujące w produktach przetworzonych i fast food), a także bogatą w cukry proste,
• brak aktywności fizycznej – siedzący tryb życia i brak ruchu sprzyjają podwyższonym stężeniom lipidów,
• nadwagę i otyłość – mają bezpośredni wpływ na gospodarkę lipidową,
• choroby przewlekłe – cukrzyca (zwłaszcza cukrzyca typu 2), niedoczynność tarczycy, przewlekła choroba nerek, zespół Cushinga czy niektóre schorzenia wątroby,
• nadużywanie alkoholu – może znacząco podnosić stężenie trójglicerydów,
• palenie tytoniu – uszkadza naczynia krwionośne i wpływa niekorzystnie na profil lipidowy,
• niektóre leki – na przykład glikokortykosteroidy, diuretyki tiazydowe, leki immunosupresyjne czy doustne leki antykoncepcyjne.

Niewidoczne zagrożenie – objawy hiperlipidemii

Jednym z najbardziej zdradliwych aspektów hiperlipidemii jest jej bezobjawowy przebieg przez wiele lat. Z tego powodu jest często określana mianem „cichego zabójcy”. Pacjenci dowiadują się o niej często dopiero wtedy, gdy rozwiną się poważne choroby układu krążenia lub wystąpi kliniczny incydent sercowo-naczyniowy, taki jak zawał serca lub udar mózgu.

W rzadkich przypadkach, szczególnie w ciężkich postaciach hipercholesterolemii rodzinnej, mogą pojawić się objawy skórne zwane żółtakami (kępki żółte, xanthelasma). Są to żółtawe złogi cholesterolu pod skórą, najczęściej widoczne na powiekach, ale także na ścięgnach (np. ścięgnie Achillesa) lub dłoniach. Innym rzadkim, ale charakterystycznym objawem, zwłaszcza u osób młodych (<45 lat), jest rąbek rogówki – jasna obwódka wokół tęczówki oka.

Diagnostyka – klucz do wczesnego wykrycia

Kluczowym badaniem w diagnostyce hiperlipidemii jest lipidogram. To badanie krwi mierzy stężenie cholesterolu całkowitego i jego frakcji, w tym cholesterolu LDL, cholesterolu HDL oraz trójglicerydów we krwi. Czasem oznacza się również cholesterol nie-HDL, wyliczany jako różnica stężenia cholesterolu całkowitego i stężenia cholesterolu HDL. Badanie to często nie wymaga już bycia na czczo (z wyjątkiem oceny stężenia trójglicerydów), ale najlepiej jest skonsultować się z lekarzem lub laboratorium, aby dowiedzieć się o specyficznych przygotowaniach.

Kto powinien regularnie wykonywać lipidogram?

• osoby z czynnikami ryzyka chorób układu sercowo-naczyniowego (np. nadciśnienie tętnicze, cukrzyca, otyłość, palenie papierosów),
• pacjenci z chorobami nerek lub przewlekłymi chorobami zapalnymi,
• osoby, u których w rodzinie występowały zaburzenia gospodarki lipidowej lub wczesne choroby układu krążenia,
• mężczyźni po 40. roku życia i kobiety po 50. roku życia,
• pacjenci po zawale serca lub udarze mózgu (w celu monitorowania leczenia).

Interpretacja wyników lipidogramu zawsze powinna być dokonana przez lekarza, który oceni indywidualne ryzyko sercowo-naczyniowe pacjenta, ponieważ prawidłowy poziom cholesterolu może się różnić w zależności od istniejących czynników ryzyka.

Leczenie hiperlipidemii – kompleksowe podejście

Leczenie hiperlipidemii jest zazwyczaj procesem wieloetapowym i powinno być dostosowane do indywidualnego ryzyka sercowo-naczyniowego. Podstawą terapii jest modyfikacja stylu życia, obejmująca:

• zmianę diety – ograniczenie spożycia tłuszczów nasyconych i trans, cukrów prostych oraz produktów wysoko przetworzonych,
• zwiększenie aktywności fizycznej – regularne ćwiczenia o umiarkowanej intensywności (np. 150 minut tygodniowo),
• redukcję masy ciała – u osób z nadwagą lub otyłością,
• zaprzestanie palenia tytoniu i ograniczenie alkoholu.

Jeśli modyfikacja stylu życia nie przyniesie oczekiwanych rezultatów, lub gdy ryzyko sercowo-naczyniowe jest wysokie, wprowadza się farmakoterapię. Najczęściej stosowane leki to:

• statyny – najważniejsza grupa leków, będąca pierwszym wyborem w redukcji stężenia cholesterolu LDL. Działają poprzez inhibitor enzymu reduktazy HMG-CoA, zmniejszając produkcję cholesterolu w wątrobie,
• fibraty – skuteczne w obniżaniu stężenia trójglicerydów i podwyższaniu stężenia cholesterolu HDL,
• ezetymib – zmniejsza wchłanianie cholesterolu z jelit,
• inhibitory PCSK9 – nowsza klasa leków, stosowana w przypadkach hipercholesterolemii trudnej do leczenia, zwłaszcza u pacjentów z bardzo wysokim ryzykiem sercowo-naczyniowym lub hipercholesterolemii rodzinnej,
• kwasy tłuszczowe omega-3 – mogą być pomocne w redukcji stężenia trójglicerydów.

W bardzo ciężkich przypadkach, gdy farmakoterapia i dieta nie wystarczają do osiągnięcia docelowych stężeń, stosuje się aferezę LDL, czyli pozaustrojowe usuwanie cholesterolu LDL z krwi.

Hiperlipidemia a dieta – fundament zdrowia

Dieta odgrywa fundamentalną rolę zarówno w profilaktyce, jak i leczeniu hiperlipidemii. Poniżej przedstawiono kluczowe zasady:

Szczególnie cennym elementem jest błonnik pokarmowy, zwłaszcza jego frakcja rozpuszczalna, która wiąże kwasy żółciowe w jelitach, przyczyniając się do redukcji cholesterolu we krwi. Produkty takie jak płatki owsiane, jabłka, owoce cytrusowe czy rośliny strączkowe powinny na stałe zagościć w diecie. Ważne jest także unikanie żywności wysokoprzetworzonej, bogatej w cukry proste i tłuszcze niskiej jakości.

Regularne badania krwi (lipidogram), konsekwentna zmiana stylu życia i ścisła współpraca z lekarzem są najlepszą drogą do utrzymania prawidłowego poziomu cholesterolu i trójglicerydów, co znacząco obniża ryzyko chorób układu sercowo-naczyniowego.