Ból brzucha – kiedy dokuczliwa dolegliwość, kiedy sygnał do natychmiastowej interwencji?
Ból brzucha to uniwersalna dolegliwość, której doświadcza praktycznie każdy człowiek. Choć często ból brzucha stanowi niegroźny objaw chwilowego zaburzenia, np. niestrawności, może on również sygnalizować poważne, a nawet zagrażające życiu schorzenia. Zrozumienie, kiedy ból brzucha ma charakter łagodny, a kiedy wymaga pilnej konsultacji lekarskiej, jest niezwykle ważne. W niniejszym artykule przyjrzymy się najczęstszym przyczynom bólu brzucha oraz wskażemy sytuacje, w których należy zgłosić się do lekarza.
Czym jest ból brzucha i skąd się bierze?
Ból brzucha to nieprzyjemne odczucie, które może wynikać z wielu źródeł. To narządy przewodu pokarmowego, takie jak żołądek, jelito cienkie i jelito grube, trzustka czy pęcherzyk żółciowy, są najczęstszymi generatorami bólu. Jednakże dolegliwości mogą pochodzić również z układu moczowego (np. kolka nerkowa), narządów rodnych (u kobiet) czy nawet spoza jamy brzusznej (np. zawał serca manifestujący się bólem w górnej części brzucha).
Ze względu na czas trwania i nasilenie ból brzucha może mieć charakter ostry lub przewlekły:
- ostry ból brzucha pojawia się nagle i często jest silny. Może być wynikiem zapalenia (np. zapalenie wyrostka robaczkowego, zapalenie trzustki), niedrożności jelit (np. w wyniku skrętu lub zrostów pooperacyjnych), perforacji wrzodu żołądka czy dwunastnicy lub kamicy żółciowej,
- przewlekły ból brzucha to dolegliwość utrzymująca się przez długi czas, często nawracająca. Bywa charakterystyczny dla choroby wrzodowej żołądka i dwunastnicy, zespołu jelita drażliwego czy wrzodziejącego zapalenia jelita grubego.
Najczęstsze przyczyny bólu brzucha – spojrzenie na układ pokarmowy
Większość dolegliwości bólowych brzucha związana jest z układem pokarmowym. Oto niektóre z najczęstszych przyczyn bólu brzucha:
- zapalenie żołądka i jelit – często określane jako „zatrucie pokarmowe”, charakteryzuje się bólem brzucha towarzyszącym biegunce, nudnościom i wymiotom,
- choroba wrzodowa żołądka i dwunastnicy – powoduje piekący ból w górnej części brzucha (ból w nadbrzuszu), często ustępujący po jedzeniu lub lekach neutralizujących kwas solny,
- zapalenie pęcherzyka żółciowego lub kamica żółciowa – typowy jest silny ból w górnej części brzucha po prawej stronie (pod prawym łukiem żebrowym), promieniujący do pleców lub pod prawą łopatkę. Często ból nasila się po spożyciu tłustych potraw,
- zapalenie trzustki – charakteryzuje się silnym bólem brzucha w środkowej części brzucha lub po lewej stronie, często promieniującym „opasająco” do pleców. Zazwyczaj towarzyszą mu uporczywe wymioty,
- zapalenie wyrostka robaczkowego – początkowo ból może być zlokalizowany w okolicy pępka, by po kilku godzinach przenieść się do prawego podbrzusza (prawy dół biodrowy). Ból jest ostry, nagły i stopniowo narasta, a leki przeciwbólowe rzadko przynoszą ulgę,
- zapalenie uchyłków jelita grubego – ból po lewej stronie brzucha, najczęściej w lewym podbrzuszu, z gorączką i zaburzeniami rytmu wypróżnień,
- niedrożność jelit – może wywołać nagły i silny ból brzucha, często kolkowy, z wymiotami i zatrzymaniem gazów i stolca,
- wzdęcie brzucha – częsty, choć zazwyczaj niegroźny objaw, wynikający z nadmiernej produkcji gazów. Powoduje rozpierający ból brzucha, który często ustępuje po oddaniu gazów.
Inne różne przyczyny to m.in. zespół jelita drażliwego, nietolerancje pokarmowe czy rzadziej – choroby metaboliczne lub neurologiczne. U kobiet bóle w dole brzucha (w podbrzuszu) mogą być związane z cyklem menstruacyjnym, endometriozą, torbielami jajników czy ciążą pozamaciczną.
Charakterystyka bólu – wskazówki dla diagnostyki
Precyzyjny opis bólu brzucha jest kluczowy w diagnostyce bólu brzucha. Lekarz zawsze zapyta o:
- lokalizację bólu: Czy występuje ból brzucha w górnej części brzucha, dolnej części brzucha, środkowej części brzucha, ból po lewej stronie brzucha czy ból po prawej stronie brzucha? Czy jest to ból rozlany?
- charakter bólu: Czy to ból piekący, kłujący, gniotący, kolkowy?
- nasilenie: Jak bardzo odczuwa ból (np. w skali 1–10)?
- czas trwania i początek: Czy nagły ból brzucha, czy narastał stopniowo? Czy przewlekle się utrzymuje?
- czynniki modyfikujące: Co łagodzi lub nasila ból brzucha (po jedzeniu, po zmianie pozycji)?
- objawy towarzyszące: Czy towarzyszą mu nudności i wymioty, gorączka, biegunka, zaparcia, utrata masy ciała?
Kiedy ból brzucha wymaga pilnej wizyty u lekarza?
Chociaż wiele przypadków można leczyć domowymi sposobami na ból brzucha (np. ciepłe okłady, leki rozkurczowe na wzdęcie brzucha), istnieją sytuacje, w których należy natychmiast zgłosić się do lekarza lub wezwać pomoc medyczną. Są to tzw. „czerwone flagi”:
- nagły i silny ból brzucha, który narasta i nie ustępuje,
- ból brzucha towarzyszący wysokiej gorączce, dreszczom,
- ból połączony z uporczywymi wymiotami, szczególnie jeśli zawierają krew lub przypominają fusy kawy,
- krew w stolcu (świeża lub smolista), czarne, smoliste stolce,
- brak stolca i gazów przez dłuższy czas (może wskazywać na niedrożność jelit),
- ostry brzuch – twardy, deskowaty brzuch, bardzo wrażliwy na dotyk,
- nagła, niewyjaśniona utrata masy ciała,
- żółtaczka (zażółcenie skóry i białek oczu),
- ból w dolnej części brzucha u kobiet w ciąży.
W takich przypadkach niezbędna jest szybka diagnostyka, ponieważ mogą one wskazywać na stany takie jak zapalenie wyrostka robaczkowego, zapalenie trzustki, perforacja narządu czy niedokrwienie jelit.
Diagnostyka i leczenie bólu brzucha
Proces diagnostyki bólu brzucha rozpoczyna się od szczegółowego wywiadu i badania fizykalnego. Lekarz oceni brzuch palpacyjnie (dotykowo), opuka i osłucha. Następnie, w zależności od podejrzeń, mogą być zalecone badania laboratoryjne (krwi, moczu, kału) oraz badania obrazowe, takie jak USG jamy brzusznej, tomografia komputerowa, rezonans magnetyczny czy badania endoskopowe (gastroskopia, kolonoskopia).
Leczenie bólu brzucha jest zawsze ukierunkowane na jego pierwotną przyczynę. Może obejmować farmakoterapię (np. antybiotyki w przypadku infekcji, leki na chorobę wrzodową), zmianę diety i stylu życia, a w niektórych przypadkach konieczna jest interwencja chirurgiczna (np. usunięcie wyrostka w przypadku zapalenia wyrostka robaczkowego). Ważne jest, aby nie lekceważyć dolegliwości bólowych brzucha, szczególnie tych intensywnych lub przewlekłych, i szukać profesjonalnej porady medycznej.