Zapalenie oskrzeli – przyczyny, objawy, diagnostyka i skuteczne leczenie

Zapalenie oskrzeli to powszechna choroba, która każdego roku dotyka miliony ludzi, szczególnie w okresie jesienno-zimowym. To infekcja układu oddechowego charakteryzująca się stanem zapalnym błony śluzowej oskrzeli – kluczowych dróg oddechowych prowadzących powietrze do płuc. Choć często bywa mylone ze zwykłym przeziębieniem, może prowadzić do uciążliwych i długotrwałych objawów, a w niektórych przypadkach nawet do powikłań. Zrozumienie natury tego schorzenia, jego objawów i leczenia, jest kluczowe dla szybkiego powrotu do zdrowia i zapobiegania poważniejszym konsekwencjom.

Rodzaje zapalenia oskrzeli – od ostrego do przewlekłego

Zapalenie oskrzeli dzieli się na kilka typów w zależności od czasu trwania i etiologii, co ma istotny wpływ na leczenie.

1. Ostre zapalenie oskrzeli – jest to najczęstsza postać, trwająca zazwyczaj krócej niż 3 tygodnie. Najczęstszą przyczyną zapalenia oskrzeli w tym przypadku są wirusy, co determinuje charakter leczenia. Ostre zapalenie oskrzeli najczęściej dotyka dzieci, ale chorują na nie również dorośli, zwłaszcza w sezonach infekcyjnych.
2. Podostre zapalenie oskrzeli – kiedy kaszel i inne objawy zapalenia oskrzeli utrzymują się od 3 do 8 tygodni, mówimy o postaci podostrej. Może być to wynikiem nadreaktywności oskrzeli po przebytym zakażeniu (poinfekcyjnej) lub efektem zakażenia krztuścem (Bordetella pertussis).
3. Przewlekłe zapalenie oskrzeli – rozpoznaje się je, gdy kaszel z odkrztuszaniem wydzieliny utrzymuje się przewlekle, tj. dłużej niż 8 tygodni (lub przez co najmniej 3 miesiące w ciągu 2 kolejnych lat, zwłaszcza u dorosłych). Ta forma jest zazwyczaj wynikiem długotrwałego narażenia na czynniki środowiskowe, takie jak dym tytoniowy (u palaczy często jest to element przewlekłej obturacyjnej choroby płuc – POChP).

Przyczyny zapalenia oskrzeli

Przyczyną zapalenia oskrzeli są wirusy w przeważającej większości przypadków. Do najczęściej występujących wirusów należą:

• wirusy grypy (typu A i B),
• wirusy paragrypy,
• wirusy RSV (syncytialny wirus oddechowy),
• adenowirusy,
• rhinowirusy (częsta przyczyna zapalenia oskrzeli i przeziębienia),
• koronawirusy (inne niż SARS-CoV-2, które również mogą wywoływać zakażenie układu oddechowego).

Wirusy te przenoszą się drogą kropelkową, co tłumaczy wzrost występowania zapalenia oskrzeli w miesiącach chłodniejszych, kiedy ludzie spędzają więcej czasu w zamkniętych pomieszczeniach.

Bakteryjne zapalenie oskrzeli występuje znacznie rzadziej – szacuje się, że odpowiada za mniej niż 10% zachorowań. W takich sytuacjach najczęściej są to bakterie atypowe (Mycoplasma pneumoniae, Chlamydophila pneumoniae) lub Bordetella pertussis, wywołująca krztusiec.

Zapalenie oskrzeli – rozpoznawanie objawów

Objawy zapalenia oskrzeli często początkowo przypominają objawy typowe dla infekcji górnych dróg oddechowych, takie jak katar czy ból gardła oraz złe samopoczucie. Po kilku dniach pojawiają się jednak charakterystyczne symptomy ze strony oskrzeli.

Najważniejsze objawy choroby to:

• kaszel – początkowo jest suchy i męczący, często nasilający się w nocy. Z czasem zmienia się w produktywny, z odkrztuszaniem wydzieliny (początkowo śluzowej, białawej; później ropnej, żółtej lub zielonkawej),
• gorączka – zazwyczaj występuje, choć nie zawsze jest wysoka. Mogą towarzyszyć jej ogólne objawy złego samopoczucia, bóle mięśniowe i uczucie rozbicia. Warto zaznaczyć, że zapalenie oskrzeli bez gorączki również jest możliwe,
• duszność i świsty – rzadziej, ale mogą się pojawić, zwłaszcza jeśli dochodzi do obturacji oskrzeli (zwężenia),
• ból w klatce piersiowej – może być wynikiem intensywnego kaszlu i podrażnienia mięśni.

Przebieg choroby jest zazwyczaj samoograniczający się, a objawy stopniowo ustępują w ciągu około tygodnia. Należy jednak pamiętać, że kaszel w zapaleniu oskrzeli może utrzymywać się dłużej, nawet do 3 do 8 tygodni, jako efekt poinfekcyjnej nadreaktywności oskrzeli.

Kiedy zgłosić się do lekarza? Chociaż większość przypadków zapalenia oskrzeli ma łagodny przebieg, należy zwrócić się o pomoc medyczną, jeśli:

• objawy nie ustępują po 7 dniach,
• pojawi się duszność lub silny ból w klatce piersiowej (zwłaszcza nasilający się przy wdechu),
• gorączka powyżej 38°C utrzymuje się dłużej niż kilka dni,
• wystąpi świszczący oddech.

Diagnostyka zapalenia oskrzeli

Diagnostyka zapalenia oskrzeli opiera się głównie na szczegółowym wywiadzie z pacjentem i badaniu fizykalnym (osłuchaniu). Lekarz może stwierdzić furczenia lub świsty. W większości przypadków rozpoznanie zapalenia oskrzeli można ustalić bez dodatkowych badań.

Warto mieć na uwadze, że diagnostyka i leczenie muszą różnicować zapalenie oskrzeli od innych schorzeń, takich jak przeziębienie, zaostrzenie astmy, POChP czy refluks żołądkowo-przełykowy, które mogą dawać podobne objawy.

Leczenie zapalenia oskrzeli

Leczenie zapalenia oskrzeli ma przede wszystkim charakter objawowy, co oznacza, że polega na łagodzeniu dolegliwości i wspieraniu organizmu w walce z infekcją.

Farmakoterapia i wsparcie domowe

1. Odpoczynek i nawodnienie – podstawowe zalecenia to odpoczynek w domu i picie dużej ilości płynów, co pomaga rozrzedzić wydzielinę i ułatwia jej odkrztuszanie.
2. Leki przeciwgorączkowe i przeciwbólowe – w przypadku gorączki i bólów mięśniowych można stosować paracetamol lub ibuprofen.
3. Leki ułatwiające odkrztuszanie – mukolityki (np. ambroksol, acetylocysteina) pomagają zmniejszyć lepkość śluzu. Przy ich stosowaniu niezbędne jest odpowiednie nawodnienie.
4. Leki przeciwkaszlowe – ich zastosowanie jest ograniczone i dotyczy jedynie suchego, męczącego kaszlu (np. lewodropropizyna, butamirat, dekstrometorfan). W przypadku kaszlu produktywnego, leki przeciwkaszlowe są niewskazane.
5. Leki rozkurczające oskrzela – w przypadku obturacji oskrzeli, duszności lub silnego kaszlu lekarz może zalecić leki rozkurczające oskrzela (np. fenoterol, salmeterol), które pomagają w rozszerzeniu dróg oddechowych.
6. Antybiotyki – należy podkreślić, że w większości przypadków zapalenie oskrzeli jest wywołane przez wirusy, dlatego antybiotyki są zazwyczaj nieskuteczne i niewskazane. Ich nadużywanie prowadzi do rozwoju oporności bakteryjnej. Bakteryjne zapalenie oskrzeli (np. krztusiec) wymaga antybiotykoterapii, ale tylko po odpowiedniej diagnostyce.

Profilaktyka zapalenia oskrzeli

Skuteczna profilaktyka zapalenia oskrzeli koncentruje się na wzmacnianiu odporności, unikaniu ekspozycji na patogeny. Dodatkowo:

• higiena – częste mycie rąk ogranicza rozprzestrzenianie się infekcji,
• unikanie czynników drażniących – należy unikać dymu tytoniowego (zarówno aktywnego, jak i biernego palenia) oraz zanieczyszczonego powietrza; czynniki środowiskowe odgrywają tu dużą rolę,
• szczepienia – zalecane są szczepienia przeciwko grypie i krztuścowi, ponieważ te wirusy i bakterie często są przyczyną zapalenia oskrzeli,
• zdrowy tryb życia – zbilansowana dieta, regularna aktywność fizyczna i odpowiednia ilość snu wspierają układ oddechowy i ogólną odporność.

Powikłania zapalenia oskrzeli

Choć zapalenie oskrzeli zwykle ustępuje bez śladu, u niektórych osób mogą pojawić się powikłania zapalenia oskrzeli. Najczęstszym z nich jest przedłużający się kaszel poinfekcyjny, który może utrzymywać się nawet przez kilka tygodni. Rzadziej, zwłaszcza u osób starszych, z obniżoną odpornością lub z istniejącymi przewlekłymi chorobami płuc, może dojść do rozwoju zapalenia płuc lub zaostrzenia choroby podstawowej. Ważne jest, aby pamiętać, że ostre zapalenie oskrzeli nigdy nie przechodzi w przewlekłe zapalenie oskrzeli – są to odmienne jednostki chorobowe z różnymi etiologiami.

Czym jest zapalenie oskrzeli? To choroba, która wymaga uważnego monitorowania, ale w zdecydowanej większości przypadków przebieg choroby jest łagodny. Kluczem do szybkiego powrotu do zdrowia jest odpowiednie leczenie opierające się na łagodzeniu objawów i dbanie o siebie, a także szybka konsultacja z lekarzem, gdy objawy nie ustępują lub się nasilają.