Udar mózgu to nagłe, dramatyczne zdarzenie, które od lat stanowi jedno z największych wyzwań współczesnej medycyny. Jest to trzecia (po chorobach serca i nowotworach) przyczyna zgonów w krajach rozwiniętych, a także wiodąca przyczyna nabytej niepełnosprawności. Kluczowe znaczenie ma zrozumienie, czym jest udar, jak się objawia i co możemy zrobić, aby minimalizować jego skutki. W skrócie, udar mózgu definiuje się jako nagłe wystąpienie zaburzeń czynności mózgu, spowodowane przyczyną naczyniową – najczęściej nagłym przerwaniem lub znacznym ograniczeniem dopływu krwi do mózgu. Poznanie objawów udaru mózgu i szybka reakcja to podstawa w walce o życie i sprawność pacjenta.
Rodzaje udarów mózgu – niedokrwienny i krwotoczny
Rozróżniamy dwa główne rodzaje udarów mózgu, których mechanizmy powstawania, choć odmienne, prowadzą do podobnych, destrukcyjnych uszkodzeń mózgu:
- udar niedokrwienny mózgu (nazywany również zawałem mózgu lub potocznie zawałem), stanowi około 80-85% wszystkich przypadków udaru mózgu. Powstaje, gdy tętnica zaopatrująca daną część mózgu w krew zostaje zablokowana lub jej światło jest znacznie zwężone. Najczęstsze przyczyny udaru mózgu tego typu to:
- miażdżyca tętnic szyjnych lub tętnic mózgowych – blaszka miażdżycowa narasta w ścianie naczynia, prowadząc do jego zwężenia, a ostatecznie do powstania zakrzepu i zatrzymania przepływu krwi w mózgu,
- zatory sercopochodne – na przykład w przebiegu migotania przedsionków (arytmii serca), gdzie skrzeplina powstała w sercu może z prądem krwi przemieścić się do tętnicy środkowej mózgu (lub innej ważnej części mózgu) i ją zablokować.
- udar krwotoczny mózgu (często określany jako wylew lub wylew krwi do mózgu), odpowiada za około 15-20% przypadków udaru mózgu. Wynika z pęknięcia ściany tętnicy wewnątrz mózgu, co prowadzi do krwotoku śródmózgowego. Krew wydostająca się z naczynia niszczy okoliczne komórki mózgu i powoduje wzrost ciśnienia wewnątrzczaszkowego, co może skutkować obrzękiem mózgu i dalszymi uszkodzeniami mózgu. Główną przyczyną udaru krwotocznego jest długotrwałe nadciśnienie tętnicze.
Kluczowe objawy udaru i znaczenie czasu
Szybkie rozpoznanie objawów udaru jest absolutnie kluczowe, ponieważ leczenie udaru mózgu jest najskuteczniejsze w pierwszych godzinach od ich wystąpienia. W medycynie istnieje popularna zasada „czas to mózg” (ang. „time is brain”), podkreślająca, że każda minuta opóźnienia w interwencji medycznej oznacza utratę milionów neuronów i zwiększa ryzyko trwałej niepełnosprawności.
Najczęściej spotykane objawy udaru mózgu to:
- zaburzenia symetrii twarzy – opadanie kącika ust, powieki lub inna nagła asymetria,
- osłabienie (niedowład) kończyn – problemy z uniesieniem jednej ręki lub nogi, lub obojga po tej samej stronie ciała,
- zaburzenia mowy – mowa niewyraźna, bełkotliwa (dyzartria), trudności w formułowaniu zdań (afazja) lub w rozumieniu mowy,
- zaburzenia widzenia – nagłe podwójne widzenie, utrata widzenia w jednym oku lub ograniczenie pola widzenia,
- zaburzenia równowagi i koordynacji – nagłe zawroty głowy, problemy z utrzymaniem równowagi, chwiejny chód,
- nagły, silny ból głowy – często pojawia się nagle, bez wyraźnej przyczyny, szczególnie w przypadku udaru krwotocznego.
W przypadku zaobserwowania któregokolwiek z tych symptomów, należy natychmiast wezwać pogotowie ratunkowe. Nie wolno czekać, aż objawy udaru ustąpią ani próbować samodzielnie transportować chorego do szpitala.
Czynniki ryzyka i profilaktyka udaru mózgu
Choć udar niedokrwienny i udar krwotoczny różnią się mechanizmem, często mają wspólne czynniki ryzyka. Dzieli się je na niemodyfikowalne (niezależne od nas) i modyfikowalne (na które mamy wpływ).
| Czynniki ryzyka niemodyfikowalne | Czynniki ryzyka modyfikowalne |
|---|---|
| Wiek (ryzyko rośnie po 55. roku życia) | nadciśnienie tętnicze |
| Płeć (w młodszym wieku częściej mężczyźni, w starszym kobiety) | migotanie przedsionków i inne choroby serca |
| Czynniki genetyczne | cukrzyca |
| Przebyty już udar lub TIA | otyłość |
| wysoki poziom cholesterolu | |
| palenie tytoniu | |
| nadużywanie alkoholu | |
| brak aktywności fizycznej |
Profilaktyka udaru mózgu jest zatem wieloaspektowa. Kluczowe jest prowadzenie zdrowego trybu życia, obejmującego zbilansowaną dietę (np. dieta śródziemnomorska z ograniczeniem soli), regularną aktywność fizyczną, utrzymywanie prawidłowej masy ciała oraz unikanie używek (tytoń, nadmierne spożycie alkoholu). Równie ważne jest skuteczne leczenie chorób przewlekłych, takich jak nadciśnienie tętnicze (docelowe wartości RR <140/90 mmHg), cukrzyca czy hipercholesterolemia. Osoby z migotaniem przedsionków lub po przebytym udarze mózgu mogą wymagać również leczenia przeciwpłytkowego lub przeciwzakrzepowego, aby zapobiec kolejnemu wystąpieniu udaru.
Diagnostyka i leczenie w ostrej fazie udaru
Po trafieniu do szpitala, pacjent z podejrzeniem udaru trafia na specjalistyczny oddział udarowy. Kluczowym elementem diagnostyki jest szybkie badanie obrazowe, takie jak tomografia komputerowa (TK) lub rezonans magnetyczny (MRI) głowy. Badanie to pozwala rozróżnić udar niedokrwienny i krwotoczny, co ma fundamentalne znaczenie dla wyboru metody leczenia udaru mózgu.
- W przypadku udaru niedokrwiennego – jeśli pacjent dotrze do szpitala w tzw. oknie terapeutycznym (zazwyczaj do 4,5 godziny od wystąpienia objawów udaru), może być zastosowane leczenie trombolityczne (dożylne podanie leku rozpuszczającego zakrzep). W wybranych przypadkach udaru niedokrwiennego mózgu, zwłaszcza przy zamknięciu dużych tętnic, możliwe jest również wykonanie trombektomii wewnątrznaczyniowej, polegającej na mechanicznym usunięciu skrzepliny.
- W przypadku udaru krwotocznego – leczenie udaru krwotocznego skupia się na stabilizacji stanu pacjenta, kontroli nadciśnienia tętniczego, leczeniu przeciwobrzękowym (aby zmniejszyć ucisk na struktury mózgu) oraz, w razie potrzeby, interwencji neurochirurgicznej.
Niezależnie od typu udaru, w ostrej fazie udaru zawsze dąży się do zabezpieczenia podstawowych czynności życiowych i minimalizowania dalszych uszkodzeń mózgu.
Powrót do zdrowia i rokowania
Uszkodzenia mózgu wynikające z obumarcia komórek mózgu są nieodwracalne. Jednak dzięki plastyczności mózgu (zdolności mózgu do reorganizacji i przejmowania funkcji przez inne obszary mózgu) oraz intensywnej rehabilitacji, wielu pacjentów może odzyskać znaczną część utraconej sprawności. Rokowania po udarze są bardzo indywidualne i zależą od rozległości uszkodzenia mózgu, wieku pacjenta oraz szybkości wdrożenia skutecznego leczenia i rehabilitacji. Proces ten może być długotrwały i wymagać zaangażowania wielu specjalistów (fizjoterapeutów, logopedów, neuropsychologów).
Zapobieganie wystąpieniu udaru mózgu i wczesne reagowanie na jego objawy to inwestycja w życie i jakość życia. Świadomość ryzyka oraz konsekwentna profilaktyka stanowią fundament w walce z tą groźną chorobą.