Zapalenie jelit to szeroka grupa schorzeń charakteryzujących się obecnością stanu zapalnego w obrębie jelita cienkiego i/lub jelita grubego. Choć objawy choroby często są do siebie podobne, to przyczyny choroby oraz mechanizmy jej powstawania mogą się znacząco różnić. Dolegliwości takie jak biegunka, ból brzucha, wzdęcia czy zaparcie są powszechne i mogą wynikać zarówno z błędów dietetycznych, jak i poważnych procesów chorobowych. Zrozumienie poszczególnych rodzajów zapalenia jelit jest kluczowe dla właściwej diagnostyki i skutecznego leczenia, które ma na celu nie tylko łagodzenie symptomów, ale przede wszystkim kontrolę przewlekłego stanu zapalnego przewodu pokarmowego.
Czym jest zapalenie jelit?
Termin „zapalenie jelit” odnosi się do szeregu patologii, w których dochodzi do rozwoju stanu zapalnego w różnych częściach jelita – od dwunastnicy, aż po końcowy odcinek jelita grubego, czyli odbytnicę. Może ono dotyczyć tylko błony śluzowej lub rozprzestrzeniać się na głębsze warstwy ściany jelita. Procesy te mogą mieć charakter ostry (np. w przebiegu infekcyjnego zapalenia jelit) lub przewlekły, z okresami zaostrzeń i remisji, jak w przypadku nieswoistych chorób zapalnych jelit.
Rodzaje zapaleń jelit i ich przyczyny
Różnorodność chorób zapalnych jelit wynika z odmiennych etiologii. Poniżej przedstawiono najczęściej występujące typy oraz ich główne przyczyny.
Infekcyjne zapalenie jelit
To jedna z najczęstszych form zapalenia jelit, wywoływana przez różnego rodzaju drobnoustroje. Zakażenie może być spowodowane przez:
- wirusy – najczęściej rotawirusy, norowirusy, adenowirusy, które rozprzestrzeniają się drogą fekalno-oralną (potocznie „przez brudne ręce”), często nazywane są „grypą jelitową”,
- bakterie – takie jak salmonella, Escherichia coli, Shigella czy Campylobacter. Bakteryjny stan zapalny często wynika ze spożycia zanieczyszczonej żywności lub wody,
- pasożyty lub grzyby – choć rzadsze, również mogą prowadzić do infekcyjnego zapalenia jelit.
Objawy często obejmują ostrą biegunkę, wymioty, gorączkę i ból brzucha.
Nieswoiste choroby zapalne jelit (NChZJ)
To grupa przewlekłych zapalnych schorzeń przewodu pokarmowego, znanych jako inflammatory bowel disease (IBD). W ich przypadku dochodzi do nieprawidłowej reakcji układu odpornościowego, który atakuje własne tkanki. Główne jednostki to choroba Leśniowskiego-Crohna i wrzodziejące zapalenie jelita grubego. Obie choroby mają podłoże genetyczne i często występują rodzinnie.
| Cecha | Wrzodziejące zapalenie jelita grubego (WZJG) | Choroba Leśniowskiego-Crohna (ChLC) |
|---|---|---|
| Lokalizacja zmian | Tylko jelito grube (od odbytnicy w górę), ciągłość stanu zapalnego | Dowolny odcinek przewodu pokarmowego (od jamy ustnej do odbytu), zmiany odcinkowe |
| Głębokość zapalenia | Ograniczone do błony śluzowej i powierzchownych warstw błony podśluzowej | Może obejmować całą grubość ściany jelita (zapalenie pełnościenne) |
| Charakterystyczne cechy | Owrzodzenia, krwawienie z przewodu pokarmowego | Zwężenia, przetoki, ropnie, zespół złego wchłaniania |
| Częste objawy | Częsta biegunka i domieszka krwi w kale, parcie na stolec, osłabienie | Dominujący ból brzucha (często w prawej części), biegunka, utrata masy ciała |
Inne typy zapaleń jelit
Istnieje wiele innych przyczyn, dla których stan zapalny może rozwijać się w układzie pokarmowym:
- mikroskopowe zapalenie jelita grubego – charakteryzuje się prawidłowym wyglądem jelita grubego w kolonoskopii, ale widocznymi zmianami w badaniu histologicznym błony śluzowej jelita. Główny objaw to wodnista biegunka,
- niedokrwienne zapalenie jelita grubego – wynika z niedostatecznego dopływu krwi do ściany jelita, często spowodowanego chorobami naczyń krwionośnych. Może prowadzić do krwawienia z dolnego odcinka przewodu pokarmowego,
- zapalenie uchyłków jelita grubego – powstaje, gdy w uchyłkach (niewielkich uwypukleniach ściany jelita grubego) zalegają resztki pokarmowe, prowadząc do stanu zapalnego,
- alergiczne zapalenie jelita grubego – wywołane przez reakcję na alergeny pokarmowe,
- celiakia – choć jest to autoimmunologiczna reakcja na gluten, często objawia się jako przewlekłe zapalenie jelit.
Objawy zapalenia jelit
Objawy choroby zapalnych jelit mogą być bardzo zróżnicowane w zależności od typu i lokalizacji stanu zapalnego. Poniżej przedstawiono najczęstsze objawy choroby oraz te, które mogą wskazywać na poważniejszy stan zapalny w organizmie:
- begunka – częsta, wodnista, czasem z domieszką krwi lub śluzu,
- ból brzucha – skurczowy, kolkowy, zlokalizowany lub rozlany, o różnym nasileniu,
- zaparcie – paradoksalnie, zwłaszcza gdy zapalenie jelita grubego dotyczy tylko odbytnicy,
- wzdęcia i gazy – często towarzyszące dyskomfortowi,
- nagłe parcie na stolec lub nietrzymanie kału,
- krwawienie z przewodu pokarmowego – może być jawne (domieszka krwi w kale) lub utajone (niewidoczne gołym okiem),
- utrata masy ciała i ogólne osłabienie – częste w przewlekłych zapaleniach jelit z zaburzeniami wchłaniania,
- gorączka lub stany podgorączkowe,
- objawy pozajelitowe – w chorobach zapalnych jelit mogą pojawić się dolegliwości takie jak zapalenie stawów, zmiany skórne czy afty w jamie ustnej.
Diagnostyka i leczenie zapalenia jelit
W przypadku wystąpienia niepokojących objawów zapalenia jelit, szczególnie przewlekłej biegunki, krwawienia z przewodu pokarmowego czy intensywnego bólu brzucha, niezbędna jest konsultacja z lekarzem.
Diagnostyka
Rozpoznanie chorób jelit opiera się na:
- wywiadzie medycznym i badaniu fizykalnym,
- badaniach laboratoryjnych – obejmujących morfologię krwi (np. wskaźniki stanu zapalnego takie jak CRP), badania kału (na krew utajoną, kalprotektynę),
- badaniach endoskopowych – kluczowa jest kolonoskopia (lub rektoskopia) z pobraniem wycinków do badania histopatologicznego błony śluzowej. W przypadku ChLC czasem wykonuje się również endoskopię górnego odcinka przewodu pokarmowego lub endoskopię kapsułkową jelita cienkiego,
- badaniach obrazowych – takich jak tomografia komputerowa (zwłaszcza wirtualna kolonoskopia) lub rezonans magnetyczny, które pomagają ocenić rozległość zmian zapalnych oraz wykluczyć powikłania (np. przetoki).
Leczenie
Leczenie jest ściśle uzależnione od przyczyny i typu choroby zapalnej.
Postępowanie w domu i leczenie objawowe
W przypadku łagodnych objawów (szczególnie w infekcyjnym zapaleniu jelit), ważna jest:
- hydratacja – prawidłowe nawadnianie organizmu, uzupełnianie elektrolitów,
- dieta lekkostrawna – czasowo unikanie produktów bogatych w błonnik, tłustych, ostrych. Dieta ubogoresztkowa może być zalecana w okresach zaostrzeń,
- leki objawowe – na ból brzucha, leki rozkurczowe, leki na wzdęcia (np. z symetykonem). Należy unikać niesteroidowych leków przeciwzapalnych, które mogą zaostrzać nieswoiste zapalenia jelit. Ostrożność zaleca się przy lekach przeciwbiegunkowych w infekcyjnych zapaleniach jelit, aby nie zatrzymywać patogenów w przewodzie pokarmowym,
- odpoczynek – wspiera regenerację organizmu.
Specjalistyczne metody leczenia
W chorobach zapalnych jelit leczenie jest bardziej złożone i często przewlekłe.
- farmakoterapia – stosuje się m.in. aminosalicylany (szczególnie u pacjentów z wrzodziejącym zapaleniem jelita), kortykosteroidy (w zaostrzeniach), leki immunosupresyjne oraz leczenie biologiczne (mające na celu modulację układu odpornościowego). Celem jest osiągnięcie remisji i utrzymanie jej poprzez leczenie podtrzymujące,
- antybiotykoterapia – w przypadku bakteryjnego zakażenia lub powikłań (np. ropnie) w chorobach zapalnych jelit,
- suplementacja – w celu uzupełnienia niedoborów witamin i minerałów wynikających ze złego wchłaniania,
- leczenie dietetyczne – np. dieta eliminacyjna w alergicznym zapaleniu, dieta o odpowiedniej zawartości błonnika w chorobie uchyłkowej,
- interwencje chirurgiczne – w niektórych przypadkach (np. niedrożność, przetoki, perforacje, brak odpowiedzi na leczenie farmakologiczne), może być konieczne usunięcie jelita grubego (kolektomia) lub resekcja chorego odcinka jelita.
Zapalenie jelit to poważny problem zdrowotny, wymagający często długotrwałego i multidyscyplinarnego podejścia. Wczesna diagnostyka i odpowiednie leczenie są kluczowe dla poprawy jakości życia pacjentów i zapobiegania poważnym powikłaniom, takim jak rak jelita grubego.