Zapalenie żołądka, fachowo określane jako zapalenie błony śluzowej żołądka (a potocznie znane także jako nieżyt żołądka czy katar żołądka), to powszechne schorzenie, które dotyka wewnętrznej warstwy ściany żołądka. Jest to stan zapalny, w którym dochodzi do uszkodzenia tej delikatnej błony, pełniącej kluczową rolę w procesach trawiennych i ochronie przed sokiem żołądkowym. Choroba ta może mieć różny przebieg – od ostrego, nagłego ataku po postać przewlekłą, rozwijającą się przez długie lata, często początkowo bezobjawowo. Szacuje się, że zapalenie błony śluzowej żołądka dotyka połowy populacji światowej, co czyni je jednym z najczęstszych problemów układu pokarmowego.
Czym jest i co powoduje zapalenie błony śluzowej żołądka?
Zapalenie błony śluzowej żołądka to proces zapalny lub uszkodzenie błony wyścielającej wnętrze żołądka. Wyróżniamy dwa główne typy: ostre i przewlekłe. Ostre zapalenie pojawia się nagle i zwykle trwa krótko, natomiast przewlekłe rozwija się powoli, niekiedy prowadząc do poważniejszych zmian, takich jak zanik błony śluzowej.
Najczęściej za zapalenie żołądka odpowiada infekcja bakterią Helicobacter pylori. Ta bakteria, potrafiąca przetrwać w kwaśnym środowisku żołądka, atakuje błonę śluzową, wywołując stan zapalny. W Polsce odpowiada ona za około 90% przypadków tej choroby.
Inne ważne przyczyny zapalenia żołądka (a także gastropatii, czyli niezapalnego uszkodzenia błony śluzowej) obejmują:
- leki przeciwzapalne – regularne stosowanie niesteroidowych leków przeciwzapalnych (NLPZ), takich jak aspiryna czy ibuprofen, jest drugą co do częstości przyczyną uszkodzenia śluzówki żołądka,
- alkohol i tytoń – nadużywanie alkoholu i palenie papierosów znacząco osłabiają barierę ochronną żołądka, prowadząc do podrażnień i zapalenia,
- żółć – refluks żółciowy, zwłaszcza po niektórych operacjach żołądka, może drażnić i uszkadzać błonę śluzową,
- stres – przewlekły, silny stres również może przyczyniać się do rozwoju zapalenia, poprzez wpływ na mechanizmy obronne przewodu pokarmowego,
- choroby autoimmunologiczne – w niektórych przypadkach układ odpornościowy organizmu atakuje własne komórki żołądka, prowadząc do tzw. autoimmunologicznego metaplastycznego zanikowego zapalenia błony śluzowej,
- inne infekcje – rzadziej zapalenie mogą wywołać wirusy, grzyby czy inne bakterie,
- inne choroby – m.in. choroba Leśniowskiego-Crohna, ciężkie urazy czy oparzenia.
Rodzaje zapalenia błony śluzowej żołądka
Rozróżnienie rodzajów zapalenia błony śluzowej żołądka jest kluczowe dla właściwego leczenia zapalenia. Główne formy to:
- ostre zapalenie błony śluzowej żołądka – zazwyczaj pojawia się nagle, często po kontakcie z czynnikiem drażniącym (np. NLPZ, alkohol) lub w wyniku pierwotnego zakażenia H. pylori (szczególnie w dzieciństwie). Objawy są intensywne, ale krótkotrwałe,
- przewlekłe zapalenie błony śluzowej żołądka – rozwija się powoli, często latami, głównie w wyniku długotrwałej infekcji H. pylori lub autoimmunologicznych procesów. Może prowadzić do uszkodzenia błony śluzowej żołądka i jej zaniku,
- zanikowe zapalenie błony śluzowej żołądka (w tym metaplastyczne zanikowe zapalenie błony śluzowej) – jest to zaawansowana forma przewlekłego zapalenia, w której dochodzi do stopniowego zaniku gruczołów i komórek wydzielniczych w błonie śluzowej. Zwiększa to ryzyko niedokrwistości (z powodu niedoboru witaminy B12) oraz, w dłuższej perspektywie, raka żołądka,
- autoimmunologiczne metaplastyczne zanikowe zapalenie błony śluzowej – specyficzna forma, w której organizm wytwarza przeciwciała przeciwko własnym komórkom żołądka. Wymaga często dożywotniego uzupełniania witaminy B12,
- ostra gastropatia krwotoczna (nadżerkowa) – inna postać uszkodzenia błony śluzowej, charakteryzująca się krwawiącymi nadżerkami na jej powierzchni. Jest to niezapalne uszkodzenie, często wywołane NLPZ, alkoholem lub stresem.
Objawy zapalenia żołądka – jak rozpoznać?
Wiele osób z zapaleniem żołądka nie odczuwa żadnych dolegliwości, zwłaszcza w początkowej fazie przewlekłego zapalenia. Jeśli jednak objawy występują, mogą być bardzo różnorodne i zależą od rodzaju oraz nasilenia stanu zapalnego. Najczęściej są to:
- ból brzucha – jeden z najczęstszych objawów, zazwyczaj zlokalizowany w górnej części brzucha (nadbrzuszu). Może mieć charakter piekący, tępy, kłujący lub ostry. Często nasila się po posiłkach lub na czczo,
- nudności i wymioty – często towarzyszą bólowi brzucha. Wymioty mogą być przezroczyste, zielonkawe lub żółte, a w cięższych przypadkach mogą zawierać ślady krwi (przypominającej fusy z kawy), co jest sygnałem do natychmiastowej konsultacji lekarskiej,
- zgaga – uczucie pieczenia lub palenia za mostkiem, promieniujące w kierunku gardła, spowodowane cofaniem się treści żołądkowej do przełyku,
- wzdęcia – uczucie pełności i dyskomfortu w brzuchu, często związane z trudnościami w trawieniu,
- utrata apetytu – może prowadzić do niezamierzonej utraty masy ciała,
- uczucie wczesnej sytości – szybkie odczuwanie pełności po spożyciu niewielkiej ilości pokarmu,
- nieprawidłowe wypróżnienia – mogą występować zaparcia lub biegunki,
- zmęczenie i osłabienie – zwłaszcza w autoimmunologicznym zapaleniu, prowadzącym do niedokrwistości z niedoboru witaminy B12, pojawiają się bladość skóry, zawroty głowy czy problemy z koncentracją.
W przypadku ostrego zapalenia, objawy pojawiają się szybko i są intensywne, ale zazwyczaj ustępują po kilku dniach. Objawy przewlekłego zapalenia są często mniej nasilone, ale bardziej uporczywe i długotrwałe.
Diagnostyka zapalenia błony śluzowej żołądka
Aby rozpoznać zapalenie żołądka i dobrać odpowiednie leczenie, konieczne jest postawienie precyzyjnej diagnozy. Proces diagnostyczny obejmuje:
- wywiad medyczny – lekarz zbiera informacje o objawach, historii chorób, przyjmowanych lekach i stylu życia,
- gastroskopia – to podstawowe badanie, które pozwala na bezpośrednie obejrzenie błony śluzowej żołądka za pomocą endoskopu. Podczas gastroskopii można ocenić stan śluzówki żołądka, zlokalizować ewentualne nadżerki czy wrzody żołądka, a także pobrać wycinki do badania histopatologicznego,
- test na obecność Helicobacter pylori – w trakcie gastroskopii można wykonać szybki test ureazowy z pobranego wycinka. Istnieją również nieinwazyjne metody, takie jak test oddechowy, test na antygeny H. pylori w kale (który może zlecić lekarz rodzinny) oraz testy serologiczne (oznaczenie przeciwciał we krwi),
- badania laboratoryjne krwi – morfologia może wykazać niedokrwistość, szczególnie w przypadku zanikowego zapalenia,
- USG jamy brzusznej – pomocne w różnicowaniu z innymi schorzeniami układu pokarmowego.
Leczenie zapalenia błony śluzowej żołądka
Leczenie zapalenia błony śluzowej żołądka zależy od przyczyny choroby i jej nasilenia. Kluczowe jest wyeliminowanie czynnika uszkadzającego.
- Leczenie farmakologiczne:
- antybiotyki – jeśli przyczyną jest zakażenie bakterią Helicobacter pylori, stosuje się tzw. leczenie eradykacyjne, czyli kombinację dwóch antybiotyków i leku zmniejszającego wydzielanie kwasu solnego,
- inhibitory pompy protonowej (IPP) – leki takie jak pantoprazol czy omeprazol, obniżające produkcję kwasu solnego w żołądku, co przyspiesza regenerację błony śluzowej żołądka i łagodzi ból żołądka,
- leki cytoprotekcyjne – preparaty chroniące śluzówkę żołądka (np. z bizmutem),
- leki prokinetyczne – w przypadku gastropatii żółciowej mogą wspomagać opróżnianie żołądka,
- witamina B12 – w przypadku autoimmunologicznego zapalenia konieczne jest dożywotnie jej przyjmowanie.
- Zmiana stylu życia i dieta – to podstawa w leczeniu przewlekłego zapalenia i zapobieganiu nawrotom:
- dieta przy zapaleniu żołądka – zaleca się unikanie potraw ciężkostrawnych, tłustych, smażonych, ostrych, kwaśnych oraz nadmiernej ilości kawy, mocnej herbaty i czekolady. Należy spożywać posiłki lekkostrawne, gotowane, duszone lub pieczone,
- unikanie używek – bezwzględne odstawienie alkoholu i papierosów,
- redukcja stresu – wprowadzenie metod relaksacyjnych (joga, medytacja) może pomóc w łagodzeniu objawów,
- regularne, małe posiłki – jedzenie w spokoju, bez pośpiechu, w mniejszych porcjach, ale częściej.
Poniższa tabela przedstawia ogólne zalecenia dietetyczne dla osób z zapaleniem żołądka:
| Zalecane produkty i nawyki | Produkty i nawyki do unikania/ograniczenia |
|---|---|
| Gotowane, duszone, pieczone potrawy | Smażone, grillowane, wędzone, pikantne, tłuste potrawy |
| Jasne pieczywo, kasze drobnoziarniste, biały ryż | Pieczywo pełnoziarniste (w fazie ostrej), ciężkostrawne kasze |
| Chude mięsa (drób, królik, cielęcina), chude ryby | Tłuste mięsa, wędliny, podroby |
| Marchewka, dynia, szpinak (gotowane, przetarte) | Surowe warzywa (zwłaszcza kapustne), cebula, czosnek |
| Dojrzałe owoce (jabłka, banany, jagody), musy, kisiele | Kwaśne owoce cytrusowe, niedojrzałe owoce |
| Niskotłuszczowy nabiał (kefir, jogurt, twaróg) | Tłusty nabiał, ostre sery |
| Woda niegazowana, słaba herbata, napary ziołowe | Kawa, mocna herbata, napoje gazowane, alkohol |
| Olej lniany (na zimno) | Masło, smalec, twarde margaryny |
Zapalenie błony śluzowej żołądka – możliwe powikłania
Nieleczone lub przewlekle trwające zapalenie żołądka może prowadzić do szeregu poważnych powikłań. Mogą to być wrzody żołądka i dwunastnicy, krwawienia z żołądka (w tym ostra gastropatia krwotoczna), a także niedokrwistość. Najgroźniejszym powikłaniem, zwłaszcza w przypadku przewlekłego zanikowego zapalenia, jest zwiększone ryzyko rozwoju nowotworów żołądka (w tym raka żołądka).
Dlatego tak ważne jest, aby skonsultować się z lekarzem w przypadku utrzymujących się objawów zapalenia żołądka. Wczesne zdiagnozowanie zapalenia błony śluzowej żołądka i wdrożenie odpowiedniego leczenia, w tym dostosowanej diety i zmiany nawyków, mogą znacząco zmniejszyć ryzyko powikłań i przyczynić się do całkowitego wyleczenia zapalenia błony śluzowej żołądka lub skutecznego kontrolowania choroby. Pamiętaj, że wyleczenie zapalenia błony śluzowej żołądka często zależy od Twojej współpracy z lekarzem i konsekwencji w przestrzeganiu zaleceń.